به‌وجود آورد اين است که آموزه‌هاي ديني تحقيق دربارة موضوعي را تشويق کرده‌ باشند. درنتيجه، اهميت پرداختن به آن موضوع مرهون ارزشي است که دين براي آن قائل شده است، درحالي که باصرف‌نظر از تأکيد دين، تحقيق در موضوع مذکور به خودي خود براي شخص اهميت چنداني نداشت. فرض دوم آن است که موضوع تحقيق براي پژوهشگر شناخته‌شده و جذاب است و چه بسا وي بدون آموزه‌هاي ديني هم به همان تحقيق مبادرت مي‌ورزيد، ولي تأثير دين در اين ميان آن است که وي تحقيق خود را با نيّت کسب رضاي الهي و رسيدن به سعادت ابدي انجام مي‌دهد. در اين صورت، وي با فعاليت خود دو هدف را به‌طور هم‌زمان برمي‌آورد: هم حقيقتي علمي را کشف مي‌کند، و هم با نيت خالصانة خويش عبادتي را انجام مي‌دهد و گامي در مسير کمال نهايي خود برمي‌دارد. در همة اين فرض‌ها، نقش دين تنها در ايجاد انگيزه‌اي خاص در پژوهش‌گر است که گاهي بر هدف علم نيز تأثيرگذار است؛ وگرنه، در محتواي خود علم (از جهت منبع، روش، يا نتيجة مطالعات) تأثيري ندارد.

در اخلاق اسلامي، نقش انگيزه و نيت در نتيجة کار بسيار بااهميت و پررنگ است. يک عمل را مي‌توان با دو انگيزه مختلف انجام داد و به دو نتيجه کاملاً متفاوت و گاه متضاد دست يافت. اين مسئله در افعال اختياري انسان کاملاً نمود دارد. فردي را در نظر بگيريد که شمشير مي‌سازد براي اين‌که سر امام حسين علیه‌السلام با آن بريده شود، و ديگري هم شمشير مي‌سازد براي اين‌که با آن با خيانت‌کاران مبارزه کنند. انگيزه‌ها در دو قطب مخالف‌اند، اما آیا