تقريباً در همه علوم نظرياتي وجود دارند که تا مدتي از پذيرش عمومي برخوردارند، و به تعبيري، پاراديم غالب را تشکيل مي‌دهند، ولی پس از چندي اشتباه يا کمبود آنها معلوم گشته، ابطال مي‌شوند يا مشمول استثنا و تبصره مي‌شوند. چنين تحولاتي در جهان علم به وفور يافت مي‌شود، ولي هيچ‌يک از آنها موجب نمي شود تا يک نظريه از قلمرو آن علم خارج شود،‌ بلکه نظريات مخالف و احياناً متضاد عملاً در کنار هم پيکرة يک علم را تشکيل مي‌دهند و به رشد و شکوفايي آن مدد مي‌رسانند.

مشابه اين وضعيت در علوم و معارف ديني نيز ديده مي‌شود. از آنجا که اين معارف نيز محصول تلاش‌هاي نظري و تأملات و استدلال‌هاي عقلي‌ دانشمندان دين‌شناس‌اند، از آفت کاستي‌ها و کژي‌ها در امان نيستند. از اين رو، اختلافاتي در ميان دانشمندان و متخصصان رشته‌هاي متنوع علوم ديني رخ مي‌دهد که ريشه در اختلاف فهم‌هاي ايشان از متوني يکسان دارد. اختلاف فقيهان در فتواهاي عملي، و متخصصان فن تفسير در فهم معنا و مراد از آيات قرآن کريم، با وجود تلاش خالصانه و پرهيزگارانة ايشان در کشف مقصود خداوند و معصومان عليهم‌السلام، خود نشان‌گر اين حقيقت است که در معارف ديني نيز معرفت يقيني گوهري کم‌ياب است،‌ و آنچه سکة رايج است، معارفي ظني است که اگر با رعايت شرايط و با روش صحيح به‌دست آمده باشد، شرعاً حجت و معتبر خواهد بود. بنابراین، تئوري‌هايي علمي که با معارف يقيني ديني تنافي داشته باشند زياد نخواهند بود، و اکثر علوم و نيز نظريات علمي را