قرارگرفته است. در اين نوشته، بر تلاش‌هاى علّامه در عرضه‌ی تدريس حديث و تربيت محدثان نظری می‌شود، اساس اين پژوهش بررسى دست نوشته‌هاى علّامه مجلسى است كه سندى ماندگار از تلاش‌هاى او در اين عرصه است. اين دست‌نوشته‌ها گواهى‌هاى علمى است كه علّامه براى شاگردان خويش، نگاشته است که در بین آن‌ها، زمان تدريس و متن درسی تدريس شده، به‌صورت دقيق ثبت‌وضبط شده است.

قبل از ورود به كندوكاو اين گواهي‌ها، توضيحى درباره‌ی سنّت گواهى‌نويسى در تاريخ علوم اسلامى ضرورى است.

گواهى‌هاى علمى

نحوه‌ی تکثیر کتاب‌های علمی، تدریس و مصون نگه‌داشتن آن‌ها از جعل و تحریف، یکی از مهم‌ترین دغدغه‌های دانشمندان دینی بوده است. آن‌ها برای این منظور، از روشی استفاده نموده‌اند که در اصطلاح کتاب‌شناسی به آن "بلاغ" یا "انها" گفته می‌شود. بلاغ دست‌خطی از استاد بود که در نسخه نوشته می‌شد و به‌وسیله‌ی آن گواهی، شرکت شاگرد در درس را تأیید می‌گردید و ضمناً صحّت نسخه نیز تأیید می‌گشت؛ بنابراین "بلاغ" هم گواهی تحصیلی بود و هم نشان صحّت نسخه به‌شمار می‌رفت.

اساتید در هر نسخه‌ی علامت بلاغ‌های متعددی می‌نوشتند و در پایان نسخه یا پایان بخش‌های کتاب در ضمن بلاغ‌ها براى شاگرد اجازه نقل حديث و روايت را به‌نحو عموم يا در بار‌ه‌ی آن اثر یا آثارى خاص صادر مي‌كرد كه اين اجازه گواهى علمى براى آن شاگرد در اعتبار روايت‌ها و استنادهایش به‌شمار می‌آمد.

جلسه‌ی آن‌ها بدین طریق بود كه شاگرد در جلسه‌ی درس استاد شركت می‌كرد و استاد متن كتاب را براى آن‌ها تدریس می‌کرد و شاگردان علاوه بر فهم متن کتاب، نسخه‌ای از آن کتاب را در جلسه‌ی درس تصحیح می‌کردند. پس از پایان جلسه درس، استاد در حاشیه‌ی نسخه‌ی شاگرد - همان‌جا که درس آن روز، در آن‌جا به پایان می‌رسید- امضا می‌کرد. به همین دلیل در حواشی یک نسخه، به تعداد جلسات درسی که آن کتاب خوانده می‌شد، گواهی قرائت وجود دارد. در مواردی هم که گواهی قرائت در بخش‌هایی از نسخه وجود نداشته باشد، نشان آن