بیان مفاهيم متضاد، يكي ديگر از موضوعاتي است كه به‌صورت مستقيم و يا غيرمستقيم در ضمن روايات حلم وارد شده است. بدين معنا كه گاه معصوم(علیه‌السلام) به صراحت از صفتي به عنوان ضدّ مفهوم حلم ياد كرده است؛ چنان‌كه امام صادق(علیه‌السلام) ـ در حديثي كه به معرفي صفات متضاد پرداخته‌اند ـ از «سفاهت» به‌عنوان صفتِ ضدّ حلم ياد كرده‌اند: «عَنْ سَمَاعَةَ بْنِ مِهْرَانَ‌ قَالَ كُنْتُ عِنْدَ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ(علیه‌السلام)... الْحِلْمُ وَ ضِدَّهَا السَّفَه.» (الكافي، ج١، ص٢٠.)

و گاه به‌صورت غيرمستقيم و با قرار دادن واژه‌ی حلم در برابر صفت ديگر، به اين تقابل اشاره شده است:

«...إِذَا ضَعُفَ الْحِلْمُ عَلَا الْحُمْقُ»؛ هرگاه بردباري ضعيف شود، حماقت قوّت مي‌يابد. (علل الشرايع، ج١، ص١١٢.)

نشانه‌هاي حلم

منظور از اين قسم روايات، احاديثي است كه به ذكر نشانه‌هايي براي حلم مي‌پردازد كه انسان بردبار به‌واسطه‌ی آن ويژگي‌ها شناخته مي‌شود. چنان‌كه «تحمّل آزار ديگران» يكي از این نشانه‌هاست: «بِكثرةِ الاحتمالِ يعرف الحليم»؛ به بسياري تحمّل، حليم شناخته مي‌شود. (غرر الحكم، ح٦٤٠٩.)

و یا «هنگامه غضب» يكي از جايگاه‌هاي شناخت حليم است: «لا يعرف الحليم إلا عند الغضب»؛ «بردبار جز به هنگام خشم شناخته نشود.» (تحف‌العقول، ص٣١٥.)

مصاديق حلم

از ديگر موضوعاتي كه در لسان روايات حلم وارد شده، بيان اموري است كه زير مجموعه‌ی مفهوم حلم قرار گرفته و در واقع جزء مصداق‌هاي آن شمرده مي‌شود؛ به‌عنوان نمونه، امام صادق(علیه‌السلام) در حديث معروف «عنوان بصري» به اين موضوع پرداخته و در بخشي از سفارشات خود فرمود: «...وَ امّا اللَّوَاتِي فِي الْحِلْمِ فَمَنْ