قَالَ لَكَ إِنْ قُلْتَ وَاحِدَةً سَمِعْتَ عَشْراً فَقُلْ إِنْ قُلْتَ عَشْراً لَمْ تَسْمَعْ وَاحِدَةً وَ مَنْ شَتَمَكَ فَقُلْ لَهُ إِنْ كُنْتَ صَادِقاً فِيمَا تَقُولُ فَأَسْأَلُ اللَّهَ أَنْ يَغْفِرَ لِي وَ إِنْ كُنْتَ كَاذِباً فِيمَا تَقُولُ فَاللَّهَ أَسْأَلُ أَنْ يَغْفِرَ لَكَ وَ مَنْ وَعَدَكَ بِالْخَنَا فَعِدْهُ بِالنَّصِيحَةِ وَ الرِّعَاء»؛ امّا آن سه خصلت كه در بردبارى است: اوّل اين‌كه، اگر كسى به تو گفت: اگر يكى بگويى ده تا مى‌شنوى، بگو: اگر ده تا هم بگويى يكى نمى‌شنوى، دوم اين‌كه، اگر كسى دشنامت داد، بگو: اگر تو راست مى‌گويى از خدا مى‌خواهم كه مرا ببخشد و اگر دروغ مى‌گويى از خدا مى‌خواهم كه تو را ببخشد، سوم اين‌كه، اگر كسى تو را تهديد نمود، تو او را اندرز ده و برايش دعا كن. (مشكاة الانوار، ص٣٢٦.)

خلاصه و نتيجه

با بررسی نتایج حاصل از غفلت و توجّه به خانواده‌ی حدیث، معلوم گرديد كه درك و شناخت ما نسبت به يك موضوع روايي تا چه اندازه با دامنه‌ی روايات مطالعه شده تناسب دارد كه هرچه قدر اين بزرگ‌تر و وسيع‌تر باشد، آن نيز عميق‌تر و دقيق‌تر خواهد شد. به‌عبارت دیگر، وقتي مفهوم حلم، تنها در دايره‌ی احاديث نهج البلاغه مطالعه شود، با زماني كه اين مفهوم در گستره‌ی روايات وارده از سوي ساير ائمه(علیهم‌السلام) بررسي گردد، درك و شناخت ما از زواياي مختلف اين مفهوم اخلاقي، بسيار تفاوت خواهد كرد و فهم ما در تحليل رواياتي كه به اين موضوع پرداخته‌اند، جامع‌تر و دقيق‌تر خواهد شد. از این‌رو باید اظهار داشت که نه تنها در نسبت یک دیدگاه به اهل بیت(علیهم‌السلام) نمی‌توان به کتاب نهج البلاغه اکتفا کرد؛ بلکه برای نسبت یک باور به امام علی(علیه‌السلام) نیز باید تمام سخنان وارده در کتب دیگر بررسی گردد، در غیر این صورت، آسیبی جدّی به مطالعات دینی وارد خواهد شد.