جرح و تعدیل خاص و به گروه دوم، قواعد جرح و تعدیل عام گفته می‌شود. یکی از این قواعد تعدیل یا توثیق عام، نسبت به روات کتاب «نوادر الحکمه» محمّد بن احمد بن یحیی است.

در این پژوهش، پس از شناسایی مؤلّف و تألیف وی، قاعده، تاریخچه و مستند آن بیان می‌گردد؛ سپس محدوده و دلالت خود را با نظر به اقوال صاحب‌نظران بررسی کرده، قول مختار ارایه می‌شود.

محمّد بن احمد بن یحیی بن‌عمران بن عبدالله بن سعد بن مالک اشعری قمی مکنّی به ابی جعفر و ابن‌عمران از راویان قابل اعتماد در حدیث است؛ هرچند نجّاشی می‌گوید: «وی از ضعفا نقل روایت می‌کرد و به مراسیل اعتماد می‌نمود و توجّهی نداشت که حدیث را از چه کسی می‌گیرد»؛ امّا خودِ نجاشی او را فی نفسه خالی از طعن می‌داند. (رجال النجّاشی، ج٢، ص٢٤٢، ش٩٤٠.)

جدّ او؛ یعنی، عمران بن عبدالله از اصحاب امام صادق(علیه‌السلام) است که امام، او را ستود و وی را نجیب و از قومی نجیب دانست. (رجال الكشي، ج٢، ص٦٢٤، ح٦٠٩.) مرزبان بن عمران ـ عموی پدر محمّد ـ هم از اصحاب امام رضا(علیه‌السلام) بود که امام، وی را شیعه و نام او را مکتوب نزد اهل‌بیت(علیهم‌السلام) دانست. (رجال ابن‌داود، ص١٨٧، ش١٥٤٥.)عمران بن محمّد بن عمران ـ عموی محمّد بن احمد ـ هم ثقه و راوی حدیث امام رضا(علیه‌السلام) بود. (الفهرست، ص٣٦٠، ش٥٣٣٥.) در بین خاندان محمّد بن احمد، فقط خود او كثیر الروایه است.

محمّد در ـ حدود ـ سال ٢٨٠ قمری؛ یعنی، در دوران غیبت صغرای امام زمان(علیه‌السلام) وفات کرد. (معجم المؤلّفین، ج٩، ص٢٨) ؛ (آیت الله سبحانی در کتاب اضواء علی عقائد الشیعة الامامیه، ص٢٧٥، سال وفات او را ٢٩٣هـ می‌داند.)

شیخ طوسی درباره‌ی ابن‌عمران اشعری می‌گوید: «جلیل القدر، كثیر الروایه»؛ (الفهرست، ص٢٢١، ش٦٢٢.)؛ امّا وی را جزو كسانی می‌شمرد كه از ائمه روایت مستقیم ندارند. (رجال الطوسي، ص٤٣٨، ش٦٢٦٢.) علّامه حلّی (خلاصه الاقوال، ص٢٤٧، ش٤١.) و ابن‌داود (رجال