«أَوَّلُ عِوَضِ الْحَلِيمِ مِنْ حِلْمِهِ أَنَّ النَّاسَ أَنْصَارُهُ عَلَى الْجَاهِلِ»؛ نخستين پاداشى كه بردبار از بردباريش مى‌گيرد، اين است كه مردم در برابر نادانان حمايتش مى‌كنند. (همان، حكمت٢٠٦.)

امّا با تأمل در روايات بخش دوم، متوجّه مي‌شويم كه علاوه بر نتايج دنيوي، به آثار «اخروي» حلم نيز اشاره شده است؛ چنان‌كه «ايمني از خشم پروردگار» جزو آثار حلم شمرده شده است:

«الْحِلْمُ عِنْدَ شِدَّةِ الْغَضَبِ يُؤَمِّنُ غَضَبَ الْجَبَّارِ»؛ خويشتنداري در هنگامه خشم، آدمي را از غضب پروردگار ايمني مي‌بخشد. (غرر الحكم، ح٦٤٤٦.)

و يا در روايتي، بردباري از عوامل كسب سعادت دنيا و «آخرت» دانسته شده است:

« مَنْ أعطي أربعَ خصالٍ فَقَد أعطي خَيرَ الدُّنيا و الآخرةِ... وحلمٌ يدفع به جَهل الجَاهلِ»؛ به هر انسانی در دنيا چهار خصلت داده‌ شود، نيكى دنيا و آخرت به او داده شده است... و بردبارى كه به سبب آن، نادانى نادان را دور كند. (امالي طوسي، ص٥٧٧.)

هم‌گامي علم و حلم

با مطالعه گسترده‌ی احاديث حلم، متوجّه مي‌شويم كه برخي روايات از ارتباط نزديك و تنگاتنگ دو مفهوم «علم» و «حلم» سخن رانده و از هم‌پايي و هم‌گامي اين دو موضوع ياد كرده‌اند كه گاه به صورت صريح و گاه به‌صورت تلويح و اشاره بيان شده است. در اين ميان، بيشتر احاديث بخش اوّل، هم‌گامي علم و حلم را تلويحاً و با اشاره القاء کرده‌اند؛ به‌عنوان نمونه، امام علي(علیه‌السلام) در خطبه‌ی متقين ـ كه در آن بارها به هم‌پايي اين دو عنصر اشاره شده است ـ در بيان يكي از اوصاف پرهيزكاران می‌فرماید:

«فَمِنْ عَلَامَةِ أَحَدِهِمْ أَنَّكَ تَرَى لَهُ قُوَّةً فِي دِينٍ... وَ حِرْصاً فِي عِلْمٍ وَ عِلْماً فِي حِلْم»؛ از نشانه‌هاى يكي‌شان اين است كه مي‌بينى كه در كار دين نيرومند است... به علم آزمند و علمش آميخته به حلم ‌است.(نهج البلاغه، خطبه ١٩٣.)

حضرت در فراز ديگري از اين خطبه نیز می‌فرماید:

«... قُرَّةُ عَيْنِهِ فِيمَا لَا يَزُولُ وَ زَهَادَتُهُ فِيمَا لَا يَبْقَى يَمْزُجُ الْحِلْمَ بِالْعِلْمِ وَ الْقَوْلَ بِالْعَمَل»؛