تفسير هدايت - المدرسي، السيد محمد تقي - الصفحة ٢٧ - شرح آيات

بدان هنگام كه به صبح در مى‌آييد.» يعنى هنگام غروب آفتاب و هنگام طلوع آن.

[١٨] «وَ لَهُ الْحَمْدُ فِي السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ‌- سپاس او راست در آسمانها و زمين.» او را حمد مى‌گوييم به سبب آن كه آياتش را در آسمانها و زمين مى‌نگريم.

«وَ عَشِيًّا وَ حِينَ تُظْهِرُونَ‌- و به هنگام شب و به هنگامى كه به نيمروز مى‌رسيد.» يعنى وقت نماز عصر و هنگام زوال، وقت نماز ظهر. اينها وقتهاى نمازهاى پنجگانه است. البته از نماز عشاء نام برده نشده زيرا زمانش به زمان نماز مغرب نزديك است.

آرى. هنگامى صبح مى‌دمد يا آن زمان كه آخرين اشعه خورشيد تپه‌ها و سر كوه‌ها را وداع مى‌كند و هنگامى كه روز به نيمه مى‌رسد و به هنگام شامگاه در طبيعت و در روح آدمى تحولى حاصل مى‌شود/ ٣١ كه نيازمند تسبيح و تقديس خداوند است. براى اين كه انسان به آفريدگار تغييرناپذير خود آرامش گيرد. آفريدگارى كه بر همه عالم وجود سلطه و احاطه دارد.

خضوع و سپاس در آغاز و انجام شب و به هنگام نيمروز نفس را از تعظيم و تقديس طبيعت باز مى‌دارد. پاره‌اى در برابر خورشيد و ماه سر به سجده فرود مى‌آورند يا درختان و سنگها را نيايش مى‌كنند و حال آن كه فقط و فقط بايد در برابر ذات الهى كه آفريدگار آسمانها و زمين است سجده كرد. عارف به هر چه مى‌نگرد جلوه جمال حق را مى‌بيند. از ديدن آن وحدت در اين كثرات دلش به شوق مى‌آيد و زبان به حمد و ستايش مى‌گشايد.

در اين جا آيات كريمه با بيانى عالى و ايجازى رسا از گستردگى تسبيح و حمد خداوند در لحظه لحظه زمان و جاى جاى هستى سخن به ميان آورده بى آن كه گوينده تسبيح و حمد نام برد به صورتى عام فرموده است: فسبحان اللَّه، و له الحمد؛ چرا كه همه چيز حمد و تسبيح خدا مى‌گويد. تسبيح و حمد خداوند مقتضى‌