تفسير هدايت - المدرسي، السيد محمد تقي - الصفحة ٣١٩ - شرح آيات

«خالِدِينَ فِيها أَبَداً لا يَجِدُونَ وَلِيًّا وَ لا نَصِيراً- در آن جاودانه‌اند و هيچ دوست و ياورى نخواهند يافت.» [٦٦] يكى از انواع عذاب در جهنم برگشتن چهره كافران است.

«يَوْمَ تُقَلَّبُ وُجُوهُهُمْ فِي النَّارِ- روزى كه صورتهايشان را در آتش بگردانند.» اين را دو معنى است: يكى گردانيدن صورت به معنى تبديل و تبدل آن است. دوم آن كه صورت را در درون آتش از اين رو به آن رو مى‌چرخانند تا آتش به همه جاى آن برسد. همان گونه كه گوشت را موقع سرخ كردن مى‌چرخانند.

/ ٣٩٨ وقتى كفار و منافقان گرفتار چنين آتشى مى‌شوند آن وقت حسرت مى‌خورند كه كاش از خدا و رسول او اطاعت كرده بوديم. ولى اين سخن را در سراى جزاى آخرت چه فايدت. آنها در آن هنگام كه فرصت عمل داشتند غفلت كردند.

«يَقُولُونَ يا لَيْتَنا أَطَعْنَا اللَّهَ وَ أَطَعْنَا الرَّسُولَا- مى‌گويند: اى كاش خدا را اطاعت كرده بوديم و رسول را اطاعت كرده بوديم.» از اين كه حق را اجابت نكرده بودند و رسول اللَّه را اطاعت ننموده بودند، معذرت مى‌خواهند و اين بدين سبب است كه با بالا رفتن حجابها دريافته‌اند كه هيچ بهانه و توجيهى سود ندهد.

[٦٧] يكى از بهانه و توجيهات ايشان اين بوده كه ما فريب پيشوايان گمراه را خورده‌ايم و تحت تأثير او قرار گرفته‌ايم. اين گونه بهانه‌ها هم نزد خدا ارزشى ندارد. زيرا انسان متصرف و عاقل است. آلت جامدى نيست كه هر كس هر طور بخواهد آن را بجنباند. او مسئول قرارها و رفتار و اعمال خود است.

«وَ قالُوا رَبَّنا إِنَّا أَطَعْنا سادَتَنا وَ كُبَراءَنا فَأَضَلُّونَا السَّبِيلَا- و گفتند: اى پروردگار ما! از سروران و بزرگان خود اطاعت كرديم و آنان ما را گمراه كردند.» سروران، مراد از حاكم و فرمانده نظامى و سياسى يا نظام اقتصادى است و ديگر جهاتى كه زيانش به مردم مى‌رسد. اما بزرگان، اصحاب وجهه‌هاى اجتماعى هستند يا اقتصادى و همه كسانى كه انسان براى مصالح خود از آنان فرمان مى‌برد و