راه رشد - دهقان، اكبر - الصفحة ٤٠ - مفهوم اخلاق

اخلاق‌

چون تربيت نفس به معناى تزكيه اخلاقى وبُعد روحى انسان است مناسب است معناى چند اصطلاح را درباره مفهوم اخلاق، فلسفه اخلاق، اصول فضايل اخلاقى، مكتب اخلاقى قرآن، معيار فضيلت اخلاقى و ... را ذكر كنيم:

مفهوم اخلاق‌

برخى دانشمندان، مانند غزالى در «احياء العلوم» و فيض كاشانى در «محجةالبيضاء» و خواجه نصيرالدّين طوسى در «اخلاق ناصرى» گويند:

اخلاق حالتى است، راسخ و مؤثّر در روان انسان كه در سايه آن بدون انديشه و تأمل افعال و رفتار از بشر ظاهر مى‌گردد و ملكه‌اى است نفسانى، كه موجب صدور فعل به سهولت و آسانى است كه نيازى به فكر و انديشه ندارد.[١] و هرگاه اين حالت مزبور و هيئت راسخه در نفس به طورى ظهور پيدا كند كه افعال پسنديده از آن ناشى شود چنان‌كه مورد رضايت عقل و شرع باشد آن را خوى نيك و اخلاق فاضله نامند اگر بر خلاف انتظار از آن كارهاى نكوهيده سرزند آن را خوى زشت و اخلاق رذيله نامند و جهت اين‌كه اخلاق بايستى راسخ و ثابت در نفس باشد آن است كه هرگاه تصادفاً يكى از افراد دست بذل و بخشش از كيسه بيرون آورد و مبلغى پول به يكى از همنوعان خود داد نمى‌توان گفت نامبرده حاتم زمان و سخاوتمند است؛ بلكه موقعى انسان سخاوت دارد كه هنگام بخشش، دچار ترديد و شك نگردد و خود به خود جهت فعل را رجحان دهد.[٢]

[١] - كيمياى سعادت، ج ١، ص ١٣؛ محجة البيضاء، ج ٥، ص ٩٥

[٢] - حقائق، ص ٥٤