راه رشد - دهقان، اكبر - الصفحة ١٣٣ - عقل نظرى و عملى

فرمود: «ازدد عقلا تزدد من ربك قرباً» عقل اكتسابى و نظرى است. حضرت فرمود: عقل خويش را به كار بيانداز و زياد كن كه وسيله قرب تو نزد خداوند مى‌شود. راوى گفت: چه كنم عقل من زياد شود؟ حضرت فرمود: اجتناب از محرمات كن و واجبات را به جا بياور كه عقل تو زياد مى‌شود و از زمره عاقلان محسوب مى‌شوى: «اجتنب محارم اللَّه واد فرائض اللَّه تكن عاقلا ...»[١]

عقل نظرى و عملى‌

عقل را تقسيم كردند به نظرى و عملى زيرا مسايلى كه مورد بحث و بررسى است؛ يا پيرامون امورى است كه در خارج از قدرت و اختيار انسان است يا پيرامون مسايلى است كه در اختيار و انتخاب و قدرت انسان قرار دارد ولى مانند بحث پيرامون مسايل توحيد، نبوت، معاد و ساير مسايل نظرى كه خواه انسان باشد و يا نباشد وجود آن حقايق در جاى خود محفوظ است. كمال انسان در اين است كه بعد از بحث پيرامون آن‌ها شناخت پيدا كند ولى وجود آن‌ها در اختيار انسان نيست كه اگر انسان نبود آن‌ها هم نباشد.

ديگر اين‌كه بحث پيرامون مسايلى است كه اگر انسان نباشد آن‌ها وجود ندارد مانند اخلاق و تهذيب جان، تربيت روح، اداره منزل و اجتماع و مانند آنها اگر بشر نباشد مسايل عقل عملى جايى نخواهد داشت، از اين نظر علوم انسانى را كه در كمال انسانى نقش مؤثّرى دارد به اين دو قسم تقسيم كرده‌اند[٢].

مرحوم شهيد استاد مطهرى گويد: يك قسمت از كارهاى عقل انسان درك چيزهايى است كه وجود دارد و آن را عقل نظرى مى‌باشد و قسمت ديگر درك‌

[١] - محجة البيضاء، ج ١، ص ١٧٧- ١٧٩

[٢] - حكمت نظرى و عملى نهج‌البلاغه، آيةاللَّه جوادى، ص ١٤