راه رشد - دهقان، اكبر - الصفحة ١٦ - امكان تربيت

تعليم مقدّم است يا تربيت؟

در چهار مورد از قرآن كريم موضوع تعليم و تربيت به عنوان هدف‌

بعثت انبيا با هم ذكر شده است. در سه مورد تربيت و تزكيه بر تعليم مقدّم شده است.[١] و تنها در آيه ١٢٩ بقره تعليم بر تربيت و تزكيه مقدم شده است.

سرّ اين‌كه تزكيه در آن آيات مقدم شده اين است كه تزكيه و تربيت، علت نهايى براى رسالت است و علت غايى در قصد و تصور، مقدم است و لكن چون در عمل و وجود خارجى، مسأله تعليم بر تربيت مقدّم است، در اين آيه تعليم مقدم بيان شده است.[٢]

امكان تربيت‌

راه تربيت نفس و تهذيب اخلاق منحصر به مجاهدت و سعى و تلاش است و تا انسان كوشش نكند نمى‌تواند نفس سركش را رام كند. بعضى افراد تن پرور كه روزگار را به بطالت گذرانده‌اند و از جهاد با نفس فرار مى‌كنند، معتقدند كه اصلاح اخلاق امرى غير ممكن است و امور طبيعى اصولًا قابل تغيير نيست و براى اثبات اين انديشه باطل خود به دو امر استدلال مى‌كنند:

١) اخلاق، صورت باطنى است؛ چنان‌كه خلقت، صورت ظاهرى است و همان‌طورى كه خلقت ظاهرى، قابل تغيير نيست اخلاق هم كه خلقت باطنى است، قابل تغيير نمى‌باشد.

٢) اخلاق حسنه زمانى حاصل مى‌شود كه انسان بتواند به طور كلّى خشم و شهوت و دنياطلبى و مانند آن را ريشه كن سازد و اين امر غير ممكن است و

[١] - بقره، ١٥١؛ آل‌عمران، ١٦٤؛ جمعه، ٢

[٢] - روح‌المعانى، ج ٢، ص ١٩