راه رشد - دهقان، اكبر - الصفحة ١٣٦ - حدود حجيت عقل

خداوند نسبت درستى دهد تشخيص داده و تصديق مى‌نمايد وكسى را كه به دروغ نسبت دهد تكذيب مى‌نمايد سپس ابن سكيت عرض كرد: پاسخ صحيح همين است كه شما فرموديد. عقل بين امام واقعى و مدعى امامت و بين راه از بيراهه فرق مى‌گذارد از اين رو حجت بر مردم است. عقل، خود، راه نيست بلكه راهنماست.

امام صادق ٧ مى‌فرمايد: «بالعقل عرف العباد خالقهم و انّهم مخلوقون و انه المدبر و انهم المدبرون و انه الباقى و هم الفانون»[١] مردم به وسيله عقل پى مى‌برند كه آنان آفريده و او آفريدگار آن‌هاست. خداوند مدبّر و آنان تحت تدبير اويند و باقى و هميشگى و آن‌ها فانى و رفتنى هستند.

حدود حجيت عقل‌

گرچه بعضى از امور و ادراكات است كه از مستقلّات عقل شمرده مى‌شود يعنى عقل انسان در فهم و دريافت آن نيازى به شرع ندارد و خود به تنهايى به درك آن راه مى‌يابد مانند شناخت خالقيت (اللَّه) و مخلوق بودن انسان و ديگر موجودات و نيز درك اين مسأله كه همه تحت تدبير اويند. و قادر به ادامه حيات و بقاى خود جز به اراده او نيستند. عقل بر اساس الهام الهى كه فرمود:

«فالهمها فجورها و تقويها» كلى حسن و قبح را مى‌فهمد و تشخيص مى‌دهد كه مثلًا احسان و نيكويى خوب است و ظلم و ستم زشت و ناپسند است.

اما آيا عقل در اين پايه قرار دارد كه بتواند منشأ جعل قانون باشد و بدين ترتيب انسان از وحى و شرع بى‌نياز گردد؟ بدون ترديد پاسخ اين سؤال منفى‌

[١] - كافى، ج ١، ص ٣٣