راه رشد - دهقان، اكبر - الصفحة ٦٨ - اهميت محاسبه نفس

«فزوروا القبور تذكر الموت»[١]

مراقبه و محاسبه‌

يكى از روش‌هاى تربيت در قرآن مراقبه و محاسبه است كه علماى اخلاق و ارباب معرفت درباره اين موضوع تأكيد و توصيه فراوان نموده‌اند.

(معنى محاسبه و مراقبه) مرحوم نراقى در جامع السعادات مى‌فرمايد:

محاسبه عبارت است از اين‌كه انسان در هر شبانه روز يك وقتى را معين كند كه به حساب نفس خويش برسد كه چه اعمالى را انجام داده و طاعت‌ها و گناهانش را موازنه و سنجش نمايد و نفس خويش را سرزنش كند اگر در طاعت الهى تقصير نموده يا مرتكب معصيت شده، و شكر نمايد خداوند را اگر واجبات را انجام داده و معصيتى از او صادر نشده و شكر زيادترى نمايد اگر موفق به بعضى اعمال خير و مستحبى شده است و مراقبه آن است كه هميشه ملاحظه كند ظاهر و باطن خود را تا اين‌كه اقدام به معاصى نكند و واجبات از او ترك نشود تا اين‌كه در موقع محاسبه ملامت و ندامت متوجه او نشود.[٢]

اهميّت محاسبه نفس‌

قال على ٧: «و على العاقل ان يحصى على نفسه مساويها فى الدين و الرأى و الاخلاق و الادب فيجمع ذلك فى صورة او فى كتاب و يعمل فى ازالتها»[٣] لازم است انسان عاقل به حساب خود رسيدگى كند و تمام عيب‌ها و زشتى‌هايى را كه دارد نسبت به دين و رأى و اخلاق و ادب اينكه ثبت و ضبط كند و آنها را به ذهن خود بسپارد يا آن كه در صفحه كاغذى بنويسد و براى برطرف نمودن آن‌ها فعاليت كند.

[١] - بحارالانوار، ج ٢٢، ص ٥٣٠

[٢] - جامع السعادات، ج ٣، ص ٦٤٠

[٣] - بحارالانوار، ج ١٧، ص ١١٦