هفتصد صفحه) و الكشف عن وجوه القراءات السبع (دو جلد) بپردازد، به اين نتيجه مى‌رسد كه: رسم الخط قرآن بدون نقطه، حركات و در بعضى جاها نبودن «الف» ها با اضافات استحسانات و قياسهاى من درآوردى سبب عمده اختلاف قرائات و تعدد آن گشته است.

و باز اين نكته روشن مى‌شود كه: تمام اين اجتهادات در جهت رسيدن به نص حقيقى آيات قرآنى يا حقيقت معناى آن بوده است. و پيشاپيش براى تمام قراء اين نكته مسلم بوده است كه نص حقيقى قرآن يك صورت دارد و لا غير. لذا آنان مى‌خواستند اين نص را كشف كنند. براى همين است كه مرتب سعى مى‌كنند موارد اجماعى پيدا كنند و بعد موارد اختلافى را به آن ارجاع دهند. و قرائت ثابتى را براى مورد مختلف فيه پيدا كنند.

توجه به اين دو كتاب به شكل روشنى نشان مى‌دهد تمام اجتهادات و قياسات- هر چند غلط- براى رسيدن به قرائت حقيقى قرآن كه فقط يك صورت داشته است صورت گرفته است. و خود قراء معتقد بوده‌اند كه آيات را «كما انزلت» بايد قرائت كرد و تحريف و تبديل قرائت جايز نيست. آنان نزول واحد را از جانب «اله واحد» امرى مسلم و لازم التبعيه مى‌دانسته‌اند. همچنين با توجه به عوامل اختلاف قرائات، نمى‌توان قرائات را در ده قرائات يا هفت قرائت، منحصر دانست بلكه با توجه به عوامل آنگاه بيشتر و گاه كمتر از ارقام مذكور مى‌شود. و اگر مخالفت قرائتى با نص حقيقى قرآن به اثبات رسيد، بطلان اين قرائت آشكار گشته، ديگر نمى‌توان بر آن اعتماد كرد.

وانگهى اين دو كتاب از زاويه خاصى به مسئله اختلافات قرائات پرداخته‌اند. اما اختلافات ديگرى هم در زمينه آيات به وجود آمده‌اند كه اين كتابها به آنها نپرداخته‌اند.

از جمله سور و آيات منسوخ التلاوة، وارد كردن بعضى تفسيرات در آيات، تبديل كلمات به مترادف آنها و غيره. اين مباحث را بايد در جاى ديگرى جست. و ما تلاش كرده‌ايم در اين كتاب حتى المقدور از زواياى گوناگون مسئله را طرح و حل كنيم. ان شاء اللّه.

آيا قرائات توفيقى است؟

با توجه به نمونه‌هاى بالا و اجتهادات و استحساناتى كه در زمينه قرائات صورت گرفته بود و تجزيه و تحليلهاى من درآوردى در قبال كتاب خداوند متعال، مى‌توانيم‌