حقايقى مهم پيرامون قرآن كريم - عاملى، جعفر مرتضى؛ مترجم سيد حسن اسلامي - الصفحة ١٥٩ - تفاوتهاى موجود در رسم الخط قرآن

و باز: آيه را به دو صورت خوانده‌اند: «يغفر لكم- و نغفر لكم»[١].

البته اين گونه موارد بسيارند و در چنين فرصت كوتاهى امكان تتبع و استقصاى تمام آنها نيست.

تفاوتهاى موجود در رسم الخط قرآن‌

يكى ديگر از اسباب اختلاف قرائت، عدم آشنائى دقيق صحابه با رسم الخط و قواعد كتابت بود. و مصاحفى كه توسط شخصيتهاى صحابى نگاشته شده بودند از نواقص متعدد كتابتى رنج مى‌بردند. ابن خلدون در اين باره مى‌گويد:

«... خط عربى در صدر اسلام به اتقان لازم و زيبايى و استحكام آن نرسيده بود.

حتى به درجه متوسط هم نرسيده بود. چون كه اعراب هنوز از حالت بدويت، بيرون نيامده و از صناعت دور بودند. براى همين است كه در مصاحف نوشته‌شده، توسط صحابه مخالفت‌هاى زيادى با دستور كتابت و قواعد آن- از طرف كتّاب- وجود دارد و از زيبايى كمى بهره‌مند است.»[٢] «ابن الخطيب» در اين مورد مى‌گويد: «... به علت عدم توانايى و قصور مردم عصر اوّل اسلامى بر كتابت و فنون آن بى‌سوادى و ضعف در املاء كردن و دور بودن از علوم و صنايع، كتابت آنان در مصاحف وضع نااستوارى داشت. و نويسندگان اوليه در مصاحف خود، دچار اغلاط فاحشى شدند و تناقضات آشكارى مرتكب شدند و از جادّه رسم الخط و هجاى درست خارج گشتند»[٣].

در اين باره ما نيز بيان امام باقر- ع- را كه اشاره به غلطنويسى حروف توسط نويسندگان و توهمات آنها دارد خواهيم آورد.

آبيارى در اين زمينه مى‌گويد: ابن قتيبه در مقام مناقشه بعضى قرائات برآمده و چنين مى‌گويد: «اين اغلاط املايى، يا بر اساس مذهب و نحله خاصى از اهل كتابت قرائت عرب، نگارش يافته است و يا آن كه اغلاط كاتب در كتابت است. اگر اين اغلاط بر

[١] الاتقان، ج ١، ص ٧٥.

[٢] مقدمه ابن خلدون، ص ٤١٩. و قرآن بلاشير، ص ٣١، ٣٣، ٩٤، ٩٥، و ١٠٧.

[٣] التمهيد فى علوم القرآن، ج ١، ص ٢٣٠ به نقل از: الفرقان ابن خطيب، ص ٥٧.