متقدم. كم يا زياد در يكديگر تداخل كردند يا آن كه قرآن، سوره، سوره نازل گشت و هر سوره جداگانه فرودآمد؟ و يا آن كه قرآن تدريجا نازل گشت و تدريجا هم مدون گشت؟

و اساسا مطلب از چه قرار بوده است؟

جواب آن است كه: قسمت معظم قرآن، سوره سوره نازل شده است اين حكم شامل سوره‌هاى طولانى هم مى‌گردد مانند: انعام، مائده، توبه و غيره البته سوره بقره- و احيانا بعضى از سوره‌هاى طولانى تدريجا نازل شد. به اين شكل كه نخست بخش اوّل سوره در يك روز نازل گشت. و بخش ديگر در روز ديگرى فرودآمد تا پايان سوره و وقتى كه‌ بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ‌ نازل گشت روشن شد كه سوره قبلى پايان يافته است و سوره جديدى آغاز شده است.

اين مطلب را بعضى از روايات نقل‌شده از طريق عثمان، ابن عباس و سعيد بن جبير، تصريح مى‌كنند[١] اين دسته روايات از امام صادق- عليه السلام- هم روايت شده‌اند[٢].

«قرطبى» به صحابه نسبت مى‌دهد كه آنها به وسيله نزول بسم اللّه الرحمن الرحيم‌

[١] رك: الدر المنثور، ج ١، ص ٧ و ج ٣، ص ٢٠٨. به نقل از: ابى داود، البزار، دار قطنى در الافراد.

طبرانى، حاكم( آن را صحيح مى‌داند). بيهقى در المعرفة و شعب الايمان و سنن الايمان، و به نقل از:

ابى عبيد، واحدى، فتح البارى، ج ٩، ص ٣٩. تفسير القرآن العظيم، ج ١، ص ١٦. نيل الاوطار، ج ٢، ص ٢٢٨. مستدرك حاكم، ج ٩، ص ٢٣١ و ٢٣٢( آن را با شرط شيخين صحيح مى‌داند)، تلخيص المستدرك ذهبى در حاشيه مستدرك اسباب النزول واحدى، ص ٩ و ١٠ السنن الكبرى، ج ٢، ص ٤٢ و ٤٣.

محاضرات الادباء، ج ٢، جزء ٤، ص ٤٣٣. الاتقان، ج ١، ص ٧٨. بحوث فى تاريخ القرآن و علومه، ص ٥٦ و ٥٧ و ص ٥٥ به نقل از: بعضى افراد بالا. الجامع لاحكام القرآن، ج ١، ص ٩٥. عمدة القارى، ج ٥، ص ٢٩٢. نصب الراية، ج ١، ص ٣٢٧. المستصفى، ج ١، ص ١٠٣. فواتح الرحموت در حاشيه المستصفى، ج ٢، ص ١٤. تاريخ يعقوبى، ج ٢، ص ٣٤. التفسير الكبير، ج ١، ص ٢٠٨. غرائب القرآن در حاشيه، طبرى ج ١، ص ٧٧. المصنف صنعانى، ج ٢، ص ٩٢. مجمع الزوائد، ج ٦، ص ٣١٠ و ج ٢، ص ١٠٩ به نقل از:

ابو داود و البزار. كنز العمال، ج ٢، ص ٣٦٨ به نقل از: دار قطنى در الافراد. التمهيد فى علوم القرآن، ج ١، ص ٢١٢ به نقل از: حاكم و يعقوبى. سنن ابو داود، ج ١، ص ٢٠٩ المنتقى، ج ١، ص ٣٨٠. تبيين الحقائق، ج ١، ص ١١٣. كشف الاستار، ج ٣، ص ٤٠ و مشكل الآثار، ج ٢، ص ١٥٣ ...

[٢] تفسير عياشى، ج ١، ص ١٩ و به نقل از او در التمهيد فى علوم القرآن، ج ١، ص ٢١٢. بحوث فى تاريخ القرآن و علومه، ص ٥٦ و مصباح الفقيه( كتاب الصلاة، ص ٢٧٦).