ما در جمع‌آورى قرآن در زمان خلفا شك داريم و مؤيد ما در اينجا روايتى است كه از امام حسن- عليه السلام- نقل شده است و در آن مسئله جمع‌آورى قرآن به شهادت شهادتين و غيره را از اكاذيب معاويه مى‌شمارد و نيز مؤيد ما اختلاف و تناقض رواياتى است كه درباره جمع‌آورى قرآن است. و در اين باره خواهيم گفت كه زركشى از بعضى نقل مى‌كند كه: جمع‌آورى قرآن توسط ابى بن كعب و زيد به درخواست خلفاء ثابت نيست‌[١] و اگر هم روايت جمع‌آورى قرآن در زمان خلفا صحيح باشد كار خليفه به عنوان جمع قرآن براى خودش بوده است نه براى امت. كه توضيح آن در فصول آينده خواهد آمد.

مطلب چهارم: «اطلاق لفظ «كتاب» بر قرآن».

در پايان اين بحث استدلال مرحوم «شرف الدين» را مى‌آوريم:

«امام شرف الدين (ره) بر جمع‌آورى قرآن در زمان پيامبر اكرم- ص- چنين استدلال مى‌كند: بر قرآن از همان آغاز لفظ «كتاب» اطلاق مى‌شده است و قرآن را از همان بدو نزول، كتاب ناميده‌اند در حالى كه الفاظ تا مكتوب نشوند به آنها كتاب گفته نمى‌شود و فقط وقتى كلمه كتاب را به كار مى‌بريم كه الفاظ به قيد كتابت درآمده باشند[٢]».

ليكن ما موافق اين استدلال نيستيم و مى‌گوئيم در آيات زيادى كه تدريجى نازل مى‌شد، كلمه كتاب بر قرآن اطلاق شده است قبل از آن كه اين آيات نوشته شوند و اين اطلاق از طرف خداوند صحيح است. چونكه اراده‌اش بر آن تعلق گرفته است كه اين الفاظ و آيات نازله به صورت «كتاب» در بيايند.

بعيد نيست خداوند متعال اين كلمه را در قرآن بدين ترتيب به كار گرفته باشد و بعدا مردم هم استعمال كرده باشند اگر چه هنوز قرآن را ننوشته باشند يا مشغول نوشتن قرآن و در اوايل آن باشند و تمام قرآن نازل نشده باشد.

بعضى نيز براى اثبات مقصود ما به آيات و دلايل ديگرى تمسك جسته‌اند اما ما آنها را كافى براى اثبات مطلب نمى‌دانيم- هر چند مرجّح نظر ما هستند- لذا به همين مقدار اكتفا مى‌ورزيم.

خداوند توفيق‌دهنده است و اوست هدايت‌كننده.

[١] ر ك: البرهان زركشى، ج ١، ص ٢٣٨.

[٢] اجوبة مسائل موسى جار اللّه، ص ٣١.