حقايقى مهم پيرامون قرآن كريم - عاملى، جعفر مرتضى؛ مترجم سيد حسن اسلامي - الصفحة ١٦٥ - خطاهاى سهوى در مصاحف عثمان

و ديگر موارد اختلاف با رسم معهود و مقبول همه. در اين مورد علامه شيخ محمد هادى معرفت در كتاب وزين خود برخى كلمات را ذكر كرده است كه گاهى به صورت درست و گاهى نادرست نگاشته شده است. علاقه‌مندان مى‌توانند به اين كتاب مراجعه نمايند[١].

خطاهاى سهوى در مصاحف عثمان‌

علاوه بر ضعف و ناتوانى كاتبان مصاحف در كتابت درست و عدم تسلط آنان بر درست‌نويسى، از جمله خطاهاى اين مصاحف، آن دسته از خطاهاست كه سهوا و بدون توجه نساخ و كتّاب وارد مصاحف شده است. به خصوص آن كه نگارش مصاحف، وقت زيادى را به خود اختصاص داد. و عده‌اى از كتّاب دچار خستگى شده از دقّت كارشان كاسته گشت. در مصاحف نه‌گانه‌اى كه عثمان آنها را به شهرهاى مختلف فرستاد اين نوع خطاها ظاهرا راه يافته است.

براى تدوين اين مصاحف يكى از قراء مشهور آيات را املاء مى‌كرد و ديگران مى‌نوشتند.

«ابو العاليه» در اين باره به نقل از ابى بن كعب مى‌گويد: «قرآن را بر اساس مصحف ابى بن كعب نوشتند. و ابى بن كعب بر كتّاب، آيات را املاء مى‌كرد و آنان مى‌نوشتند[٢]» همچنين ابن جوزى در سرگذشت زيد مى‌گويد: «ابو بكر (رض) به زيد دستور جمع‌آورى قرآن را داد. عثمان هم اين دستور را داد. لذا زيد مصحف را مى‌نوشت و ابى ابن كعب آيات را بر او املاء مى‌كرد[٣]. شايد روايتى كه ابن سعد در طبقات خود به اسناد رجال ثقه و ارسال خود نقل مى‌كند كه: عثمان به ابى بن كعب دستور جمع‌آورى قرآن را داد[٤] ناظر به همين املاء كردن ابى بن كعب باشد.

«عسقلانى» معتقد است كه: نخست كار تدوين مصحف به عهده زيد و سعيد بود[٥].

[١] التمهيد، ج ١، ص ٣٢٥ و ٣٢٦.

[٢] التمهيد فى علوم القرآن، ج ١، ص ٢٨٢ و ٢٩٦ به نقل از: المصاحف، ص ٣٠ و مسند احمد، ج ٥، ص ١٣٤.( وى تصريح مى‌كند به اين كه اين ماجرا در زمان ابو بكر اتفاق افتاد).

[٣] صفة الصفوة، ج ١، ص ٧٠٤.

[٤] تهذيب التهذيب، ج ١، ص ١٨٨.

[٥] فتح البارى، ج ٩، ص ١٧. و كنز العمال، ج ٢، ص ٣٦٦ به نقل از: ابن الانبارى در المصاحف.