آرزو کرد که کاش خاک ‌بود و مادرش او را نزاده بود. و کاش از اعمال خود، به صورت بینابین (تساوی حسنات و سیئات) رها گردد. و نیز جزع عثمان هنگام محاصره، دلیل بر آن است که آنان خود را آن‌گونه که حدیث می‌گوید، به هیچ روی سزاوار بهشت و آسوده از عذاب الهی نمی‌دانسته‌اند؛ چرا عثمان در مقابل محاصره‌کنندگان خود ـ که خون وی را حلال شمرده بودند ـ به این حدیث استناد نکرد. مگر در شرع ریختن خون افراد بهشتی ممنوع نیست؟ چرا به هر شیوه‌ای که می‌توانست در دفاع از خود توسل جست و به این حدیث استدلال نکرد؟...[١]

٢ ـ ٤. نشان دادن اختلاف در نقل حدیث

مقصود از اختلاف در نقل حدیث، آن است که متن حدیث در نقل راویان به اشکال متفاوت نقل شده باشد؛ به گونه‌ای که مضمون همه آن روایات قابل جمع و در نتیجه قابل قبول نباشد. (اضطراب متن). شیخ مفید در نقد احادیث متعدد، با نشان دادن اختلاف موجود در نقل آنها، اعتبار آنها را مردود دانسته‌ است. از جمله در نقد احادیث با مضمون وقوع سهو از پیامبر در نماز، وجوه متعدد اختلافات آنها را نشان داده است. این موارد اختلافی عبارت‌اند از: تعیین نماز و وقت آن؛ بر پایه برخی نقل‌ها نماز مورد ادعا نماز ظهر و بر طبق برخی دیگر نماز عشا بوده است. مفید تصریح کرده که اختلاف راویان در نماز در وقت آن، دلیل بر وهن حدیث و برهان بی‌اعتباری آن و وجوب رد و ترک عمل به آن است.[٢]

بخش دیگری از اختلاف درباره حدیث سهو النبیˆ، اختلاف راویان در چگونگی جبران نماز مورد ادعاست. اهل عراق و استنادکنندگان به حدیث از شیعه می‌گویند که پیامبر نماز را اعاده کرد؛ زیرا حضرت در نماز سخن گفت و از قبله به پشت سر خود برگشت. و سخن گفتن در نماز موجب اعاده است. اهل حجاز و تابعان دیدگاه ایشان می‌گویند که حضرت اعاده نکرد؛ بنا را بر آنچه خوانده بود گذاشت و دو سجده سهو به جا آورد. از نظر مفید، این اختلاف در حدیث بهترین دلیل بر بطلان آن و روشن‌ترین دلیل بر وضع و جعل آن است.[٣]

نمونه جالب دیگر در این باره، نقد مفید بر خبر ازدواج ام‌کلثوم دختر امیرمؤمنان† با عمر بن خطاب است. از نظر مفید، این حدیث، دارای اختلاف در نقل است؛ گاه، روایت می‌شود که متولی عقد حضرت امیر† بود؛ گاه، روایت می‌شود که عباس متولی این کار شد؛ گاه، روایت می‌شود که عقد پس از تهدید عمر نسبت به بنی‌هاشم واقع شد و گاه دیگر، روایت می‌شود که از روی اختیار و آزادی بوده است. نیز برخی از راویان می‌گویند عمر از وی صاحب پسری به نام زید شد و برخی می‌گویند که عمر پیش از آمیزش با وی درگذشت. برخی می‌گویند زید بن عمر فرزند بر جای گذاشت و برخی می‌گویند وی کشته شد و فرزندی نداشت و برخی از راویان می‌گویند زید و مادرش کشته شدند. و برخی می‌گویند مادر وی

[١]. مأخذی برای این حدیث نیافتم.

[٢]. الفصول المختارة، ص ٣٣٩.

[٣]. برای متن حدیث ر.ک : فضائل الصحابة، ص ٣٣؛ المعجم الاوسط، ج ٢، ص ٣٥١.