علوم حدیث - علوم حدیث - الصفحة ١٨٢ - درنگی در تأویل روایات
پیامبر اکرم در این روایت، با استفاده از دو تعبیر مجازی، از قحطیها و خشکسالیها و جنگها و درگیریهایی خبر دادهاند که در آینده بر امت اسلامی جاری خواهد شد.
همچنین، پیامبر اکرم در روایتی دربارۀ مردی ضعیف الإیمان فرمودهاند:
أری علیه سُفعة من الشیطان؛[١]
بر او اثری سیاه از شیطان میبینم.
سیّد رضی در این باره این چنین گفته است:
واژۀ «سفعة» در این روایت، موضع مجاز است و سه معنا برای آن در عرف عربی وجود دارد:
١. به معنای سیاهی، یا سیاهی مایل به سرخی که در این صورت، مراد پیامبر اکرم ظهور اثری دالّ بر فساد دینی و اعتقادی در چهرۀ آن مرد است که آن را به شیطان نسبت دادهاند؛ زیرا شیطان عامل گمراهی و راهبری به طرق ضلالت است. در عرف عرب به کسی که اعتقاد و اخلاق ناشایست داشتهباشد میگویند: «وجه فلان مسوّد»(صورت فلانی سیاه است) که کنایه از کفر و فساد باطنی او است.
٢. به معنای ضربه که از «سَفَعتُ رأس فلان» اخذ شدهاست. این عبارت زمانی به کار میرود که ضربهای به فرد وارد شده و اثر آن باقی ماندهباشد. در این صورت، مراد پیامبر اکرم آن است که: در او اثری آشکار از شیطان میبینم.
٣. به معنای گرفتن و تصاحب؛ چنانکه خداوند میفرماید: «لنسفعاً بالناصیة»؛ یعنی، قطعاً او را از موی پیشانی میگیریم که در این صورت، معنای روایت این است که اثر أخذ و اسارت شیطان را در او میبینم.
سیّد رضی، پس از بیان این سه وجه معنایی، آنها را نزدیک به هم و ارادۀ هر کدام را جایز میداند.[٢]
و نیز باز از آن حضرت نقل شده است:
و الذی نفسی بیده لایُسلم عبد حتی یُسلم قلبه و لسانه...؛[٣]
سوگند به آنکه جانم در دست اوست، هیچ بندهای مسلمان نیست؛ مگر آنکه قلب و زبان او مسلمان باشد!
سیّد رضی در بیان وجود مجاز در این روایت میگوید:
مسلمان شدن قلب و زبان مجاز است و مراد از آن سلامت قلب از عقاید ناپسند و حفظ زبان از گفتارهای نکوهیده. مؤید این برداشت، ادامۀ روایت است که در مورد ایمان فرد افزودهاست: «و لا یؤمنُ حتی یأمن جاره بوائِقَه»؛ و ایمان نمیآورد مگر
[١]. همان، ص٢٩٠.
[٢]. همان، ج ١، ص ٢١٩.
[٣]. همان، ص٣٢٧.