نسبت به تفسیر یک لفظ یا آیه‌ای استقصا شده و کنار هم آورده شود، هر چند برخی از مفسرین با این وجود، نسبت به یک یا چند قول از میان اقوال متعددی گرایش بیشتر نشان داده و فقط آنها را ذکر نموده یا مورد ترجیح قرار می‌دهند.

نتیجه‌

احادیث وجوهیه که معمولاً برای اثبات چند معنایی بودن قرآن و جواز اخذ به معانی مختلف آن، بدان به عنوان احادیثی معتبر از معصوم† استناد می‌شود،

الف. حداکثر موقوف هستند؛

ب. در منابع مهم حدیثی و امهات حدیثی ذکر نشده‌اند؛

ج. از طرق شیعه نیستند؛

د. برخی از آن احادیث هر چند چند معنایی بودن قرآن را ثابت می‌کند امّا از سویی دیگر، به عدم اخذ به معانی مختلف آن دلالت دارند یا چند وجه بودن قرآن را امری ناخوشایند دانسته‌ و آدمی را به توقف یا احتیاط شدید دعوت می‌کنند؛

ﻫ . انتساب برخی از احادیث به صاحبانشان سخت محلّ تردید است.

از این رو، می‌توان گفت که این نوع احادیث چندان تکیه‌گاهی مطمئنی برای اثبات چندوجهی بودن قرآن و اخذ به وجوه مختلف قرآن به عنوان قول معصوم† نیستند. هر چند، حداقل چند معنایی بودن یا چند معنایی شدن قرآن امری بدیهی و غیرقابل تردید است.

کتابنامه

ـ الإتقان فی علوم القرآن، عبدالرحمن بن ابی بکر سیوطی، تحقیق: سعید مندوب، بیروت: دار الفکر، ١٤١٦ق.

ـ الاحکام، علی بن محمد ابن حزم، القاهرة: مطبعة العاصمة، بی‌تا.

ـ الأصول الأصیلة، فیض کاشانی، ایران: سازمان چاپ دانشگاه، ١٣٩٠ق.

ـ الأعلام، زِرِکلی خیر الدین بن محمود، بیروت: دارالعلم للملایین، ١٩٨٠م.

ـ بحار الأنوار، محمد باقر مجلسی، بیروت: مؤسسة الوفاء، ١٤٠٣ق.

ـ البدایة والنهایة، اسماعیل ابن کثیر، تحقیق: علی شیری، بیروت: دار إحیاء التراث العربی، ١٤٠٨ق.

ـ البرهان فی علوم القرآن، محمد بن عبدالله، تحقیق: محمد ابو الفضل إبراهیم زرکشی، بی‌جا، دار إحیاء الکتب العربیة ـ عیسی البابی الحلبی وشرکائه، ١٩٥٧م.

ـ البیان فی تفسیر القرآن، آیه الله أبوالقاسم خویی، قم: مؤسسة إحیاء آثار الأمام الخویی، بی‌تا.

ـ پ‌ژوهشی در اسناد و مدارک نهج البلاغة، تهران: دفتر نشر فرهنگ اسلامی، ١٣٥٦ ش.

ـ تاریخ الإسلام، محمد بن احمد ذهبی، تحقیق: دکتر عمر عبد السلام تدمری، بیروت: دار الکتاب العربی، ١٤٠٧ق.

ـ تاریخ الطبری، محمد بن جریر طبری، تحقیق: گروهی از دانشمندان، بیروت: مؤسسة الأعلمی