عملکرد منافقان (نفاق در همه مواردش مانند نفاق سیاسی، نفاق اجتماعی، نفاق دینی و ...)، مجهوریّت پیامبر اسلامˆ و اهل بیت آن حضرت، مجهوریّت قرآن، دنیازدگی مردم، عدم تبعیت از حضرت در جنگ با معاویه.

٢ ـ ٧. سیاسی

از جمله مسائل مهمی که حضرت در لابه‌لای خطبه‌های جمعه به آنها پرداخته‌اند، طرح مسائل سیاسی، با بیان سیاسی است. در فقراتی از خطبه‌ها شاهد آن هستیم که ادبیات امام† فراتر از انتقاد رفته، و با ادبیات کاملا جدی سیاسی، علاوه بر این که از بی مهریهای جامعه اسلامی نسبت به خود پرده برداشته، بلکه در صدد بیان درایت و لیاقت خویش در اداره جامعه نیز، برآمده‌اند.

از جمله مواردی که بیانگر بینش سیاسی حضرت است، طرح مسائل مدیریتی جامعه اسلامی ـ آن هم در حد کلان و خرد ـ است. حضرت در سطح مدیریت کلان، به رهبریت و مدیریت پیامبر اسلامˆ و خود اشاره فرموده‌اند، که چطور نقش رهبری خویش را ایفا نمودند و موجب گشتند تا جامعه از هم گسیخته نگردد و بر وحدت جامعه نیز خدشه‌ای وارد نیاید.[١] همچنین، در فقراتی دیگر، رابطه مردم با حاکمان را مد نظر داشته و همواره تأکید فرموده‌اند که به والیان خود خیانت نكنید و به رهبران راهنمای خود نیرنگ نزنید و پیشوایان خود را به نادانی نیندازید.[٢] بدین ترتیب، حضرت با یادآوری وظایف مهم مردم در قبال والیان شهرها، درصدد بیان استحکام مهم‌ترین ارکان مدیریتی جامعه برآمده‌اند.

علاوه برفقرات یاد شده، بعضی فقرات خطبه دهم نیز حکایت از آن دارد که رهبری سیاسی جامعه اسلامی و خصوصیات آن نیز، مد نظر حضرت بوده و از این که مردم در انتخاب چنین رهبری کوتاهی نموده‌اند، به شدت انتقاد نموده است.[٣] حضرت در فقرات یاد شده، به فاحش‌ترین اشتباه مردم در تعیین رهبری جامعه اشاره کرده و چنین فرموده‌اند:

...در این مورد، مانند کسانی هستید که راه اشتباه رفته‌اند و در توجیه عملکردشان گفتند که، ما از سران خود اطاعت کردیم و آنها ما را گمراه ساختند.[٤]

نتیجه این که در بُعد ادبیات سیاسی خطبه‌ها، رهبریت جامعه اسلامی، شرایط رهبری، عوامل وحدت جامعه اسلامی و... ، بیشترین مواردی هستند که، حضرت به آنها اشاره نموده‌اند.

٣ ـ ٧. حماسی

با توجه به این که امام علی† در بدترین شرایط امت اسلامی، زمام امور را به دست گرفتند، لذا در این دوران با سخت‌ترین شرایط سیاسی و فرهنگی امت اسلامی روبرو شدند، طوری که جامعه اسلامی در

[١]. شرح نهج البلاغة، ج ٢، ص ١١٣ ـ ١١٧.

[٢].نهج‌البلاغة، خطبه ٢٩.

[٣].شرح نهج‌البلاغة، ج ١٠، ص١٦٣ .

[٤].نهج‌البلاغة، خطبه ٩٧.