یکی از نکات مهمی که نظریه‌پردازان برچسب‌زنی به آن توجه کرده‌اند. نقش ذهنیات در ارزیابی دیگران است. نمونه این ارزیابی رفتار برداشتی است که دیگران در بارۀ جوانان دارند. یک نمونه از این که جامعه ظرفیت‌های فردی را مدخلیت می‌دهد، برخوردی است که درباره جوانان دارد. برای توضیح این مطلب، باید اشاره شود که چون نوجوانان و جوانان در سنین شکل‌گیری و کمال‌یابی شخصیت خود هستند، این سبب می‌شود که جامعه، خود را «در تبیین نوع جرم‌ها و خطرهای ناشی از آن و در نتیجه، نوع مقابله با آنها، با پیچیدگی‌های متعددی، از جمله موارد زیر، مواجه ببیند و نسبت به آن، بیشتر حساب باشد»:

«به سبب اختلالات مربوط به بلوغ و تغییر ارزش‌های ناشی از تغییر سن، نوجوانان و جوانان، با شدت بیشتری در معرض ناکامی، تعارض در زندگی، احساس حقارت و... قرار دارند. مواردی که هر یک، خود نوعی انگیزه و محرک کجروی هستند و آنان را با شدت بیشتر در معرض درگیر شدن در کجروی قرار می‌دهد؛ و این، آسیب‌سازان را آسیب‌سازانی )فعال) معرفی می‌کند».[٣]

قرار داشتن آنان در سنین جامعه‌پذیری، امکان اصلاح رفتار را در آنان، تقویت می‌کند و همین نکته، سبب می‌شود که جامعه، نوع برخورد با آنان را از نحوه مقابله با کجروان بزرگ‌سال، متمایز می‌سازد و وظیفه ابتدایی خویش را فراهم آوردن زمینه کامل‌شدن جامعه‌پذیری در این افراد می‌بیند و بر همین اساس، از برخورد کنترلی محض اجتناب کرده، به گونه‌ای عمل می‌کند که «راه بازگشت برای بزه‌کاران جوان، باز باشد و آنها به مجرمان حرفه‌ای، بدل نشوند».[٤]

علامه طباطبایی نیز به نقش ذهنیات در ارزیابی رفتار افراد، اشاره دارد. ایشان، از گونه‌ها یا مراتب چهارگانۀ «ذنب (گناه)» یاد کرده و سپس، در تحلیل آداب و رسوم، به دو نکته اشاره می‌کند:

جامعه، سرپیچی از آنها را در شرایطی خاص،‌کجروی و سرزنش‌پذیر می‌داند. این

[١] . الکافی،‌ ج ٢، ص ٣٥٨.

[٢] . همان، ج ١١، ص ٣١٦.

[٣] . مفردات غریب القرآن، ص ٤٦٦؛ لسان العرب، ج ١، ص ١٥٤.

[٤] . جامعه‌شناسی کجروی، ص ٤٢٧.