جهاد از فروع فقهی است که مورد بحث بسیاری قرار گرفته است. فقیهان این فرع فقهی را در قالب دو قسم جهاد دفاعی و جهاد ابتدایی نشانده‌اند. از این دو قسم و مباحث مرتبط با آنها آنچه بیشتر مورد توجّه فقهای امامیه بوده است و در آن به نقد و نظر پرداخته‌اند، جواز یا عدم جواز جهاد ابتدایی بدون حضور امام معصوم† است. این مقاله در نظر ندارد در باۀ جواز یا عدم جواز مذکور پژوهش نماید، بلکه آنچه مدّ نظر بوده، بررسی مبانی قرآنی جهاد ابتدایی، در پرتو سیره منقول رسول اکرم است. آنچه حاصل شده، تقویت حکم به عدم جواز جهاد ابتدایی به نحو کلّی است، و نه فقط اشتراط جواز به حضور امام معصوم، یا اشتراط آن به وجود شرایط مناسب اجتماعی، سیاسی، بین المللی.

کلید واژه‌ها: قرآن، سیره پیامبر، جنگ، جهاد ابتدایی، فقه سیاسی.

درآمد

حکم آغاز جنگ، بدون آن که مسبوق به حمله و هجوم نظامی، و یا عهد‌شکنی باشد، از اموری است که مورد توجّه فقهای اسلامی قرار گرفته و تحت عنوان جهاد ابتدایی به آن پرداخته‌اند. پاره‌ای از فقهای معاصر در بارۀ این قسم از جهاد می‌گویند:

با اندکی تأمل و توجه ممکن است گفته شود جهاد ابتدایی نیز به گونه‌ای بازگشت آن به جهاد دفاعی است، زیرا در حقیقت جهاد ابتدایی نیز یک نوع دفاع است، دفاع از حقوق خداوند و دفاع از حقوق انسانهای مستضعف.[٢] یا پژوهش‌گرانی نواندیش عنوان «نبرد رهایی‌بخش» را بر آن نهاده و گفته‌اند:

[١]استادیار گروه علوم قرآن و حدیث ـ دانشگاه قم.

[٢]استادیار گروه علوم قرآن و حدیث ـ دانشگاه قم.