سند مزبور، نه تنها به دلیل ضعیف بودن یحیی بن ابی زوق همدانی[٢] و نیز مجهول بودن محمد بن نعمان، بلکه به دلیل انقطاع در سند غیر قابل اعتماد است؛ زیرا واسطه میان ابن عباس و ضحاک بر ما آشکار نیست.

ﻫ . طریق ابو کثیر الزبیری

١. «محمد بن العباس قال: حدثنا محمد بن احمد ـ ابی الثلج ـ الکاتب عن الحسن بن ـ محمد ـ بهرام، عن عثمان بن أبی شیبة عن وکیع عن المسعودی عن عمرو بن مرة عن عبد الله بن الحارث المکتب عن أبی کثیر الزبیدی عن عبد الله بن العباس». [٣]

از رجال این سند، به جز حسن بن بهرام که مجهول است، سایران در منابع رجالی توثیق شده‌اند؛ امّا حتی مجهول بودن یک راوی نیز به ضعف سند می‌انجامد.

اسناد روایات زید بن ارقم

١. « قال الحاکم فی شواهد التنزیل: أخبرنا أبو القاسم القرشی والحاکم ، قالا: أخبرنا أبو القاسم الماسرجسی حدّثنا أبو العباس محمد بن یونس الکدیمی حدثنا حماد بن عیسى الجهنی حدثنا النهاس بن قهم عن القاسم بن عوف الشیبانی: عن زید بن أرقم».[٤]

در سلسله راویان این سند، محمد بن یونس نزد کسانی چون احمد بن حنبل و شافعی، ثقه و حسن‌الحدیث و در نزد برخی دیگر، به دلیل نقل روایات غریب و منکر، ضعیف شناخته شده است.[٥] نیز ضعف قاسم بن عوف در بین رجال شناسان مورد اختلاف[٦]، امّا ضعف نهاس بن قهم امری مورد اتفاق و یقینی است[٧].

با توجه به این که حماد بن عیسی از اصحاب اجماع است، اگر قایل به این دیدگاه شویم که در بررسی روایات، صرف صحت سند تا اصحاب اجماع کافی است و نیازی به بررسی ادامه سند نیست، و نیز، اگر در بارۀ محمد بن یونس، توثیق ابن حنبل و شافعی را بپذیریم، سند مزبور صحیح است. امّا از آن جا که چنین تعریفی از اصحاب اجماع در نزد بزرگان رجالی[٨] پذیرفته نیست و صحت سند تا آنها، ما را از بررسی ادامه رجال سند بی نیاز نمی‌سازد، ضعف نهاس بن قهم به ضعف سند می‌انجامد.

[١]. میزان الاعتدال، ج ١، ص ٢٩٦.

[٢]. لسان المیزان، ج ٢، ص ١٩٩ ـ ٢٠٠؛ میزان الاعتدال، ج ١، ٤٨٣ ـ ٤٨٥.

[٣]. تأویل الآیات، ج ٢، ص٧٥٠.

[٤]. شواهد التنزیل، ج ٢، ص ٤٠٣.

[٥]. همان، ج ٢، ص ٤٠٥.

[٦]. الجرح و التعدیل، ج ٢، ص ٢٣٥ ـ ٢٣٦.

[٧]. میزان الاعتدال، ج ١، ص ٣٤٥ ـ ٣٤٦؛ سیر اعلام النبلاء، ج ١٣، ص ٤٢٥ ـ ٤٢٧.

[٨]. کتاب المجروحین، ج ٢، ص ٢٤٢.