فرد مسلمان بایستی آنها را بفهمد و در زندگی روزمره خویش به کار بندد، حکایت از آن دارد که حضرت در روز جمعه به عنوان مبلّغی دلسوز و درست کار درصدد تبلیغ آموزه‌های دین مبین اسلام و سیره پیامبرˆ برآمده‌اند. با توجه به این که بخش اعظم خطبه‌های جمعه و عیدین حضرت، با چنین ادبیاتی بیان گردیده‌اند؛ از این رو، از ذکر موارد مصداقی پرهیز نموده و فقط به ذکر موارد کلی، بسنده می‌کنیم.

نکته

پس از ذکر ادبیات خطبه‌ها، اکنون این سؤال به ذهن می‌رسد که سیر ادبیات خطبه‌های حضرت، از اول تا آخر خلافتشان چگونه بوده است؟

در پاسخ این سؤال باید چنین گفت: با توجه به این که حضرت در دورانی زمام امور را به دست گرفت که، جامعۀ اسلامی بر اثر کج‌سلیقگی زمام‌داران قبلی، با انبوهی از مشکلات سیاسی ـ اجتماعی رو به رو بود؛ از این رو، به طور طبیعی، حضرت در اولین موضع‌گیری رسمی خویش ـ آن هم در اولین خطبه نماز جمعه ـ از چنین وضعیت پیش آمده بر جامعه اسلامی انتقاد کرده‌اند. چنان که قبلاً هم اشاره کردیم، این انتقاد که مقدار قابل توجهی از خطبه را به خود اختصاص داده است، متوجه همه طبقات جامعه، بویژه منافقان است. با این توضیح معلوم گردید که اولین ادبیاتی که حضرت در خطبه‌های خویش به کار برده‌اند، ادبیات انتقادی است.

اما با توجه به این که ادبیات اغلب خطبه‌ها تبلیغی و ارشادی است، پر واضح است که چنین ادبیاتی به طور کم و بیش در طول مدت زمام داری آن حضرت ـ البته بیشتر در شهر کوفه ـ به کار گرفته شده است.

نکته پایانی این که، اگر خطبۀ شانزدهم را که در سال ٣٨ هجری ایراد گردیده است، یکی از خطبه‌های آخر زمام‌داری حضرت به حساب آوریم، مشخص می‌شود ادبیاتی که حضرت در آن مقطع به کار بسته، ادبیاتی انتقادی است، چرا که حضرت در آن خطبه از کارشکنی، بی‌وفایی و بی‌مهری کوفیان، به شدت انتقاد نموده است. فقراتی از آن خطبه، بدین قرار است:

شما كه از خانه خود دفاع نمی‌كنید چگونه می‌توانید از خانه دیگران دفاع كنید؟ و با كدام پیشوا و امام پس از من، به مبارزه خواهید رفت؟... سوگند به خدا به آن جا رسیده‌ام كه گفتارتان را تصدیق نمی‌كنم و به یاری شما امید ندارم و دشمنان را به وسیله شما تهدید نمی‌كنم. چه دردی دارید؟ دوای شما چیست؟ طب شما كدام است؟[١]

نتیجه‌گیری و پیشنهادها

سخنان و خطبه‌های امام علی† از همان آغاز خلافت آن حضرت، مورد توجه عموم مسلمانان، بویژه شیعیان آن حضرت بوده است. در این میان، خطبه‌های جمعه آن حضرت، به دلیل خاصیت ذاتی‌شان، از اهمیّت فوق العاده‌ای برخوردار بوده‌اند، زیرا از میان خطبه‌های منسوب به آن حضرت، تاریخ تعدادی از آنها به هفته‌های آغازین حکومت آن حضرت مربوط است. متأسفانه در طول تاریخ، به علل متعددی، جمع‌آوری کامل و تحلیل خطبه‌های آن حضرت، مورد توجه اندیشمندان اسلامی، قرار نگرفته است.

[١].همان، خطبه ٢٩.