حدیث پژوهی متکلمی چون شیخ مفید، بخشی از ضرورت کار کلامی وی و امری معطوف به کلام و متأثر از شیوه‌های آن بوده است. مفید در مراحل مختلف کلام‌ورزی، نیازمند به احادیث معصومان به عنوان یکی از منابع معرفت دینی و به مثابه مدرکی برای استناد سخنان خود بوده است، بویژه آن که شماری از آموزه‌های کلامی امامیه، مانند بدا، رجعت، امامت امامان دوازده‌گانه، علم امام و معجزات ائمه به نحو خاصی مستند به احادیث و گزارش‌های تاریخی است. بر این پایه، مفید در مقام اثبات، تبیین و دفاع از آموزه‌های کلامی ناگزیر به فرایند حدیث‌پژوهی روی آورده و از شیوه های متداول آن بهره گرفته است. از همین جا ضرورت تنقیح مبانی و روش‌های اعتبار‌سنجی، نقد و تفسیر حدیث با لحاظ مبانی کلامی برای وی رخ نموده است. در حوزه حدیث، دغدغه فکری وی، اعتبارسنجی و نقد روایات موجود از یک سو و تبیین و شرح آنها بر پایه مبانی، مقتضیات و الزامات کلامی از دیگر سو بوده است. نکته جالب توجه در حدیث‌پژوهی مفید، کاربست هم زمان روش‌های عقلی و نقلی است. مفید با توجه به مخاطبان متفاوت از گروه‌های فکری و فرقه‌های گوناگون (از اصحاب حدیث عامه تا معتزله و از واقفه تا زیدیه) کوشیده است در استنباط و اثبات هریک از آموزه‌های کلامی امامیه، ضمن پاسداشت حریم نصوص دینی و مواضع مذهبی امامیه، جانب نقد را فرونگذارد و با تنقیح مبانی کلامی و نیز با نقد برداشت‌ها و رویکردهایی که از نظر وی ناصواب بوده است، در عرضه تبیینی خردپسند از آموزه‌ها اهتمام ورزد. به دلیل همین جایگاه درخور توجه، در کنار عقل، در منظومه فکری شیخ مفید است که وی از یک سو عقل را نیازمند به شرع و انفکاک ناپذیر از آن شمرده[١] و از سوی دیگر، عملاً در نظام‌سازی کلامی خود از احادیث بهره برده است.[٢]جامعیّت علمی مفید و اشراف وی به حوزه‌های گوناگون معارف اسلامی این امکان را به وی داده است که روش‌های متعدد و گاه پیچیده‌ای را در نقد احادیث به کار گیرد که می‌توان آن را گونه‌ای از روش‌های میان رشته‌ای قلمداد کرد. از نقش کلام‌ورزی (پرداختن آثاری در دفاع از مبانی و آموزه‌های کلامی و فقهی شیعه، پاسخ‌گویی به شبهات مطرح شده در باره آنها، مناظرات فراوان با مخالفان فکری از گروه‌های مختلف و...) در این زمینه نباید غفلت کرد. اموری که مهارت عملی و ورزیدگی در سنجش و نقادی شکل و درون‌مایه سخنان و آرا و احادیث گوناگون را در اختیار شیخ مفید قرار داده است. بدین‌سان، کمتر اثری از آثار شیخ مفید می‌توان یافت که در آن گونه‌ای نقد عام احادیث یا اخبار و گزارش‌های تاریخی یا سخنان صحابیان و تابعیان یا فتاوای فقیهان یا آرای متکلمان و یا

[١]. ارزیابی حدیث نحن معاشر الانبیاء لا نورث، ص٨١ به بعد.

[٢] دکتری علوم قرآن و حدیث و عضو هیئت علمی جامعة‌ المصطفی العالمیة.