اینک، به طور خاص، دوره‌های سه‌گانه حدیث‌پژوهی تركیه و به طور عام پژوهش‌های انجام
یافته را ارزیابی می‌كنیم تا تمامی تلاش‌های علمی انجام شده در تركیه در بارۀ حدیث بیشتر
روشن‌ شود:

دورۀ نخست: دوره‌ای است كه در آن رویكرد احیا و بررسی حدیث از منظرهای مختلف غلبه دارد؛
زیرا در این دوره، حدیث پژوهان از یک سو به اثبات اصل وجود احادیث پرداختند و از سوی دیگر،
به بررسی حدیث از منظری علمی پرداختند كه نگاه روش شناسی و رویكرد انتقادی در آن غلبه
داشت. هر چند آثار این دوره‌اندک بود، لكن شروع عالی و سنتی نیكو برای حدیث‌پژوهان دوره‌های
بعدی بود كه با آنان هم روش و هم افق بودند. بعد از این كه دارالفنون به هدف آموزش عالی در رشته‌های مختلف (چون ادبیات، تربیت بدنی، حقوق و ...) افتتاح شد، جایگزین مدارس سنتی
و مؤسسات تقلیدی (از دانشگاه‌های غربی) گردید. سپس عنوان دانشكده الهیات را به خود گرفت
كه تأثیرپذیری از روش‌های علمی غربی در آن به وضوح دیده می‌شد. از همین رو، استادان
دانشكده الهیات رویكرد علمی را روشی برای تحقیقات خود اتخاذ كردند. روش مذكور بر نقد
و داده‌های تاریخی اعتماد داشت كه جریان روشنفكری دانشگاهی غرب با تمام وجود بدان آمیخته بود. وقتی خوب بنگریم، می‌بینیم كه درس حدیث به تاریخ حدیث تغییر می‌یابد و جایگزین عنوان «حدیث شریف» می‌شود. شاید این عنوان برای اولین بار بود كه در فرهنگ مسلمانان مطرح می‌شد و به همین سان روزنه‌ای جدید برای محققان حدیث بود. مناقشه‌ای كه میان إسماعیل حقی أزمیرلی و شیخ صفوت أفندی در بارۀ صحت احادیث أخلاقی و تصوف روی داد، از این نمونه‌هاست كه خود چندین سال استمرار داشت. این مناظره، در حقیقت، چیزی نیست جز تفاوت دو رویكرد سنـّتی و جدید در بررسی وثاقت تاریخی حدیث كه در این مناقشه نمود یافت و در زمان خودش بر مسأله حدیث و مصادر آن در دورۀ نخست تأثیر گذاشت. كتاب «ترجمۀ مختصر صحیح البخاری «التجرید الصریح» وشرحه و مقدمه طولانی آن در باب أصول حدیث، هر یک شواهد روشن دیگری بر ارزیابی پیشینه حدیث پژوهی و سطح توان علمی ما در این دوره است.

دوره دوم: این دوره یک فاصله زمانی برای انجام پژوهش‌های بنیادی حدیثی و تدوین

[١]. Saffet Semih، Hadislerin Isiginda Hadiseler، Konya ـ ١٩٨٥، Damla Matb. ١٢٨ s.

[٢]. Suleyman Mollaibrahimoglu، Mirac Gercegi، Istanbul ـ ١٩٩١، ١٩٩ s.