جهاد ابتدایی که از آن به «جهاد دعوت» نیز تعبیر می‌شود، جنگ برای تحمیل عقیده نیست، بلکه نبردی «رهایی‌بخش» و در جهت مقابله با خشونت و اختناق است. جهاد ابتدایی مبارزه با نظام‌های ظالمانه و ستمگری است که با توسل به زور و فشار، اندیشه‌های باطل را بر اذهان حاکم ساخته و اجازه رسیدن پیام الهی به گوش مردمان را نمی‌دهند تفاوتی در ماهیت آن ایجاد نمی‌کند.[١]

در این مقاله سر آن نداریم که بسان فقها به جمع میان ادلّه پرداخته و نسبت آیات و روایات صلح محور را با آیات و روایات جنگ محور بسنجیم؛ و نه آن که مطلقات ادلّه جهاد را با آیات مقیده نسبت‌سنجی نماییم تا یا اوّلی را حمل بر دومی نموده، و یا دومی را ناسخ اوّلی بشماریم، تا در انتها یا قایل به اصالت صلح شده و یا به اصالت جنگ گرایش نشان دهیم.[٢]

چه که این هر دو نسبت‌سنجی متأخّر از آن است که ما دلالت ادلّه دالّ بر وجوب جهاد ابتدایی را پذیرفته باشیم، و آن گاه این ادلّه را با معارضان آن بسنجیم.

در این نظریه پردازی، به مقتضیات زمان نیز نظر نداریم. آن چنان نیست که نتیجه بگیریم:

در عصر حاضر و با توجه به تسلط فرهنگ قبول حقوق بشر بر کشورها و تلقى به قبول تمام ملل جهان نسبت به‌ ‌مرزهاى جغرافیایى، مصلحت مسلمین چیزى جز دعوت از طریق بیان و قلم و ... نیست و جهاد ابتدایى، اگر چه در بعضى از زمان‌ها مى‌تواند موجب گسترش اسلام باشد، ولى در عصر حاضر رعایت صلح‌ جهانى و به رسمیت شناختن مرزهاى بین المللى امرى ضرورى است، بلکه می‌خواهیم در ادلّه‌ای که فقیهان شیعه بر وجوب جهاد ابتدایی اقامه نموده‌اند نظری با دقّت افکنده، و آن را در پرتو سیره رسول الله نظاره نماییم، و دلالت آنها را بر وجوب جهاد ابتدایی مورد بررسی قرار دهیم.[٣]

تعریف

واژۀ جهاد به معنای مبالغه و بذل نهایت توان در راه جنگ بوده است.[٤] و معنای شرعی آن عبارت از بذل مال و جان در راه اعلای دین اسلام و برپا داشتن شعائر دینی است.[٥] که البتّه این تلاش به صورت قیام مسلّحانه و نبرد با دشمنان تحقّق خارجی می‌یابد، نه هرگونه بذل مال و جان در راه دین.

این قیام مسلّحانه و نبرد با دشمنان، یا پس از آن است که دشمن به سرزمین مسلمانان حمله‌ور شده باشد که پاره‌ای از فقیهان آن را جهاد دفاعی نام نهاده‌اند، و یا بدون چنین هجومی است که آن را جهاد

[١]. دراسات فی ولایت الفقیه، ج ١، ص ١١٥.

[٢] . http://www.maarefmags.com / article.asp? Art = ٧٨٢.

[٣]. رک : http://www.feirahi.ir/?article=١٣٧

[٤] . http://www.farsnews.com/newstext.php?nn=٨٦١٠١٥٠٣٤٥.

[٥]. لسان العرب،‌ ج ٣، ص ٣٨٦.