معنای اكثر احادیث روشن است و عرف كه مخاطب آنهاست، كاملاً به مقصود آنها پی می‌برد، ولی همچنان كه برخی از آیات قرآن كریم متشابه بوده و احتیاج به تأویل دارند، در روایات نیز محكم و متشابه وجود دارد و هر حدیث متشابهی نیاز به تأویل دارد. مقصود از «تاویل حدیث‌» این است كه گاهی یک حدیث دارای معنایی است كه ظاهر لفظ است؛ ولی باید از این ظاهر عدول كرد و به جهت ادله عقلی یا نقلی كه موجود است، به سراغ باطن آن رفت. به عقیده مامقانی حدیث متشابه شامل هر كدام از ظاهر، مؤول و مجمل می‌شود؛ چون این سه ‌اصطلاح در جایی به كار می‌روند كه حدیث معنا و احتمالی دیگری را نیز بپذیرد؛ با این تفاوت كه اگر آن احتمال خلاف، مرجوح بود، احتمال موافق لفظ را ظاهر آن گویند و اگر آن احتمال خلاف، راحج‌ بود، حدیث را مؤول می‌نامند و اگر آن احتمال خلاف، مساوی با احتمال دیگر بود، آن را مجمل نامند.[١] پس هرگاه حدیث‌ به واسطه شواهد عقلی یا نقلی بر خلاف ظاهر خود، یعنی معنای مرجوح حمل‌شود، آن را تاویل حدیث نامند.

این احادیث چند دسته‌اند:

الف. احادیثی كه برخلاف دلیل عقلی مسلم و قطعی باشند؛

ب. احادیثی كه با ادله نقلی دیگر مثل قرآن یا سنت تعارض دارند؛

ج. احادیثی كه با سیره متشرعان و ذهنیات و باورهای مؤمنین تعارض دارند؛

د. احادیثی كه به جهت‌برخی مصالح ابهام یا اجمالی‌گویی كرده‌اند؛

ﻫ . احادیثی كه در آنها از الفاظ مشترک، مجاز، كنایه و... استفاده شده است.

از این رو برای دریافت معنای کاربردی تأویل باید معنای این گونه از احادیث را بیان کرد.

١. حدیث موول:

ـ هو ما کان ظاهره مخالفاً للدلیل القطعی و نحوه، و ینصرف عن ظاهره.[٢]
ـ هو اللفظ المحمول علی معناه، المرجوح بقرینة مقتضیة له، عقلیة کانت او نقلیة.[٣]

٢. حدیث متشابه:

- هو ما لا یعلم المراد به الا بقرینة و دلالة و لو بسبب احتمال الوجهین.[٤]
- ما هو کان للفظ معنی غیر راجح.[٥]

- حدیثی است که در مفاد و معنای آن دو احتمال مساوی داده می‌شود.[٦]

[١]. الکافی، ج ٨، ص ٣٤٥.

[٢]. لب اللباب (میراث حدیث شیعه، دفتر دوم)، ص٤٥٤.

[٣]. مقباس الهدایة، ج١، ص٣١٧.

[٤]. لب اللباب (میراث حدیث شیعه، دفتر دوم)، ص٤٥٤.

[٥]. مقباس الهدایة، ج١، ص٢٨٤.

[٦]. بحار الأنوار، ج ٤٨، ص ١٢٨ ـ ١٢٩.