می خورد.[١] بر همین پایه عرضه حدیث بر قرآن برای اعتبارسنجی آن از شیوه‌های مهم نقد حدیث درآثار مفید است. او هم به ضرورت کار بست این شیوه تصریح کرده‌ هم عملاً از آن در نقد و بازشناسی احادیث سره از ناسره بهره جسته‌ است.

عرضه حدیث به قرآن در نقد حدیث به دو هدف انجام گرفته است. گاه عرضه خبر برای یافتن دلیل و شاهدی از قرآن در تأیید خبر واحد است که نبود دلیل و قرینه‌ای از متن قرآن، مانع اعتبار و پذیرش آن حدیث خواهد بود.[٢] در گونه دیگر عرضه حدیث بر قرآن، با ملاحظه مخالفت قرآن با حدیث، روایت به کناری نهاده می‌شود. بنا بر این، گاه نبود مؤید قرآنی، مانع اخذ خبر واحد است و گاه تعارض خبر واحد با متن قرآن کریم، موجب بی‌اعتباری آن؛ برای مثال شیخ مفید در پاسخ به پرسشی درباره لوح و قلم، به نقد احادیث وارد در این زمینه پرداخته، می‌گوید:

بر آنچه اصحاب حدیث روایت کرده‌اند[٣] ـ که خدای متعال قلمی و لوحی آفریده است که با قلم در لوح می‌نگارد ـ دلیلی در قرآن وجود ندارد.[٤]

وی در توضیح سخن خود، چند وجه تفسیری برای آیه ﴿ن وَالْقَلَمِ وَمَا يَسْطُرُونَ٦٤٨٣٠;[٥]بیان نموده و در دنباله سخن باردیگر تأکید کرده است:

و علی جمیع الوجوه، فلیس فی القرآن شاهد ما ذکره أصحاب الحدیث فی اللوح و القلم.[٦]

در موردی دیگر وی در پاسخ به پرسشی در باره صحیح یا معتل بودن حدیث «من مات و هو لایعرف امام زمانه مات میتة جاهلیة»[٧] می‌نویسد:

این خبری صحیح است که اجماع اهل آثار (محدثان) شاهد آن است. و معنای آن را صریح قرآن تقویت می‌کند؛ از جمله این دو آیه: ﴿يَوْمَ نَدْعُوا كُلَّ أُنَاسٍ بِإِمَامِهِمْ فَمَنْ أُوتِيَ كِتَابَهُ بِيَمِينِهِ فَأُولئِكَ يَقْرَءُونَ كِتَابَهُمْ وَلاَ يُظْلَمُونَ فَتِيلاً٦٤٨٣٠;[٨] و ﴿فَكَيْفَ إِذَا جِئْنَا مِن كُلِّ أُمَّةٍ بِشَهِيدٍ وَجِئْنَا بِكَ عَلَى‌ هؤُلاَءِ شَهِيداً٦٤٨٣٠; [٩].[١٠]

شیخ مفید درباره بی‌اعتباری حدیث مخالف قرآن این‌گونه تصریح کرده است:

[١]. المسائل الصاغانیة، ص ٩٠.

[٢]. می‌توان روش‌های یادشده را به دو دسته نقد درونی شامل نقد متنی و نقد سندی و نقد بیرونی شامل نقد منبع حدیث و نقد از طریق قراین عرفی بیرونی حدیث دانست.

[٣]. به کارگیری روش‌های متعدد در نقد حدیث از وجه دیگری برای مفید ضرورت یافته است. با توجه به طیف وسیع مخاطبان وی از گروه‌های مختلف فکری، در بسیاری موارد بهره گیری از شیوه‌های متنوع به دلیل ضرورت همسخنی با گروه‌های یاد شده است. برای مخاطبی از معتزله نقد متنی جذاب‌تر است. برای محدث حرفه‌ای به‌کارگیری نقد سندی و بهره‌گیری از مبانی و مفاهیم رجال و درایه سودمندتر و کاراتر است.

[٤]. در بحث مرگ و فرجام انسان‌ها، مفید به این مبنای علمی خود این گونه تصریح کرده است: «و لا حاجة بنا مع نص القرآن بالعواقب إلى الأخبار، [و مع شاهد] العقول إلى الأحادیث. و قد ذكر الله تعالى جزاء الصالحین فبینه، و ذكر عقاب الفاسقین ففضله، و فی بیان الله سبحانه و تفصیله غنى عما سواه» (تصحیح اعتقادات الإمامیة، ص ٩٧).

[٥]. طبعاً این امر در صورتی است که شاهد دیگری از عقل یا سنت قطعی بر صدق خبر موجود نباشد.

[٦]. همان.

[٧]. المسائل العکبریه، مصنفات، ج ٦، ص ١٠١.

[٨]. سورۀ قلم، آیۀ ١.

[٩]. سورۀ نساء، آیۀ ٤١.

[١٠]. مسند ابن حنبل، ج ٤، ص ٩٦؛ المحاسن، ج ١، ص ٩٢؛ الکافی، ج ١، ص ٣٧٧ و ج ٢، ص ٢٠.