است. مقصود از نقد اسنادی، بررسی و آسیب‌شناسی اسانید احادیث و نشان دادن عیب و خلل موجود در آنهاست؛ عیوبی که از نظرناقد حدیث مانع پذیرش و اعتبار آن است. با توجه به این که اسانید احادیث با عیوب و آسیب‌های مختلف و متعددی رو به رو می‌گردد، معمولاً برای نشان دادن هر عیب و خللی، یک نام و اصطلاح به کار می‌رود. تنوع و تکثر این اصطلاحات در آثار مفید حاکی از عنایت شیخ مفید به نقد اسنادی احادیث است. مهم‌ترین تعابیر مصطلح الحدیث ـ که در حوزه نقد سندی احادیث در آثار مفید به کار رفته عبارت‌اند از: مرسل[١]، منقطع[٢]، مطعون و مقدوح در سند و راوی[٣]، مجهول و مجهول الاسناد[٤]، مضطرب الاسناد[٥] و مفرد (مطلق و نسبی) [٦].

برای نمونه، شیخ مفید در نقد کلی احادیثی که اصحاب عدد درباره هماره سی روز بودن ماه رمضان به آنها استناد کرده‌اند، می‌گوید:

روایاتی که اصحاب عدد به آنها استناد کرده‌اند، مبنی بر این که ماه رمضان کمتر از سی روز نمی‌گردد، احادیث شاذی هستند که ناقدان شیعی احادیث بر سند آنها خرده گرفته‌اند. و این احادیث در کتاب‌های صیام در ابواب نوادر ثبت شده است و نوادر [ابوابی] است که بر آنها عمل نمی‌شود.[٧]

در رساله جوابات اهل الموصل فی العدد و الرؤیة، مفید مجموعاً به نقد سه حدیث مبادرت کرده است.[٨] حدیث دوم این است :

ومن ذلک، حدیث رواه محمد بن یحیى العطار، عن سهل بن زیاد الادمی، عن محمد بن اسماعیل، عن بعض أصحابه، عن أبی عبد الله† قال : «ان الله عزوجل خلق الدنیا فی ستة أیام ثم اختز لها من أیام السنة، فالسنة، ثلاثمائة وأربعة وخمسون یوماً، شعبان لا یتم، و شهر رمضان لا ینقص أبداً، ولا تكون فریضة ناقصة، إن الله تعالى یقول: ﴿وَلِتُكْمِلُوا الْعِدَّةَ٦٤٨٣٠;»[٩].[١٠]

مفید در نقد این حدیث می‌گوید:

[١] . جوابات أهل الموصل فی العدد و الرؤیة، ص ٢٠. شایان ذکر است که در سخنان مفید در تعیین وضعیت رجالی محمد بن سنان ناهماهنگی به چشم می‌خورد. مفید در دو اثر خود وی را تضعیف کرده است: یک بار در جوابات أهل الموصل فی العدد والرؤیة ـ که گزارش شد ـ و بار دیگر در بررسی کتابی در باب اظله و اشباح ـ که به محمد بن سنان منسوب بوده است ـ می‌گوید: «إن ابن سنان قد طعن علیه، و هو متهم بالغلو، فإن صدقوا فی إضافة هذا الكتاب إلیه فهو ضال بضلاله عن الحق، و إن كذبوا فقد تحملوا أوزار ذلک» (المسائل السرویة، ص ٣٨). با این وجود، وی نه تنها روایات بسیاری از وی در الامالی خود نقل کرده ( برای نمونه در ص ٣٩، ٤٢، ٨٤، ١٤٠، ١٩٥) که در بخش دیگری از همان رساله جوابات اهل الموصل، حدیثی از وی در کنار گروهی از اصحاب ائمه در باب اعتبار رویت در ثبوت ماه روایت کرده است (جوابات أهل الموصل فی العدد و الرؤیة، ص ٣٠). مفید پیش از نقل این روایات، راویان آنها را فقیهان اصحاب ائمه شمرده و درباره آنان این گونه یاد کرده است: « هم فقهاء أصحاب أبی جعفر محمد بن علی... و الأعلام الرؤساء المأخوذ عنهم الحلال و الحرام، و الفتیا و الأحكام، الذین لا یطعن علیهم ، و لا طریق إلى ذم واحد منهم، و هم أصحاب الأصول المدونة، و المصنفات المشهورة». (همان، ص ٢٥). در الارشاد نیز وی را از خواص و ثقات اصحاب امام کاظم† شمرده است ( الإرشاد ج ٢، ص٢٤٧ و ٢٤٨ ). گفتنی است که نجاشی و طوسی وی را تضعیف کرده اند. ( رجال النجاشی، ص ٣٢٨ ش ٨٨٨ ؛ رجال الطوسی، ص٣٦٤ ) علامه حلی دیدگاه‌های مختلف پیشینیان در بارۀ وضعیت رجالی وی را این گونه گزارش کرده است: «علمای ما در شأن وی اختلاف دارند. شیخ مفید وی را توثیق کرده، امّا شیخ طوسی و نجاشی و همین طور ابن غضایری وی را تضعیف کرده‌اند. کشی درباره وی قدحی بزرگ روایت کرده نیز وی را ستوده است. و وجه نزد من توقف درباره روایات وی است (خلاصة الاقوال، ص ٣٩٤ ). برای تحقیق وضعیت رجالی وی ر. ک : قاموس الرجال، ج ٩ ص ٣١٩.

[٢] . گفتنی است که در این نوشتار، هدف نشان دادن چگونگی نقد حدیث با به کارگیری داده‌های دانش رجال بوده است و تبیین مبانی و روش مفید در جرح و تعدیل راویان نوشتاری دیگری می‌طلبد.

[٣] . الفصول المختارة، ص ٣٣٤. شاید وجه روایت مفید از افرادی که جرح شده‌اند با توجه به این مبنای وی بوده است.

[٤] . تصحیح اعتقادات الامامیة، ص٤٦.

[٥] . الفصول المختارة، ص ٣٣٨.

[٦] . جوابات أهل الموصل فی العدد و الرؤیة، ص ١٩، ٢٠ و ٢٤.

[٧] . عدم سهو النبیˆ، ص ٣١.

[٨]. همان، ص ٢٥؛ الافصاح، ص ٤٩ و ٥٠؛ الاعلام، ص ٢٢ و ٢٣.

[٩]. سوره، بقره، آیۀ ١٨٥.

[١٠]. الکافی، ج ٤، ص ٧٨، ح ٢؛ تهذیب الأحکام، ج ٤، ص ١٧٢، ح ٥٧ .