ابوالحسن علی بن محمد کاتب از حسن بن علی زعفرانی از ابراهیم بن محمد ثقفی از ابو ولید عباس بن بکّار ضبّی‌از ابوبکر هذلی از محمدبن سیرین و او هم از تعداد زیادی از شیوخ بصره چنین نقل می‌کند که:

حضرت علی† پس از فارغ شدن از جنگ جمل مریض شدند، تا این که روز جمعه فرا رسید و حضرت بر اثر بیماری نتوانستد در نماز جمعه شرکت کنند، امّا با توجه به استقبال مردم از برپایی نماز جمعه و حضورشان در مسجد، حضرت به امام حسن† دستور دادند تا به مسجد روند و نماز جمعه را اقامه کنند.[١]

ج. وجود جنگ‌ها و مسافرت‌ها

از جمله عوامل دیگری که موجب شده تا خطبه‌های جمعه امام علی† در مقایسه با مدت زمام‌داری آن حضرت معدود باشد، وجود جنگ‌ها و مسافرت‌های آن حضرت است. به شواهد تاریخی امام علی† ماه‌های قابل توجهی از دوران زمام‌داریشان را برای خواباندن فتنه ناکثین و از بین بردن طاغی‌ها و سرکشان صرف کرده‌اند و بنا بر این، در این ایام، فرصت ایراد خطبه جمعه را نداشته‌اند. متن زیر، بهترین شاهد این مدعاست:

امام علی† در ١٨ ذی حجة سال (٣٥ ق) در شهرمدینه به خلافت رسیدند و پس از سپری شدن چند ماه برای سرکوبی و از بین بردن فتنه جمل، عازم بصره می‌شوند و در تاریخ دهم جمادی الثانی سال (٣٦ هجری)، این جنگ به پایان می‌رسد و حضرت بلافاصله قصد کوفه را می‌کنند و در تاریخ ١٢رجب سال (٣٦ ﻫ) به این شهر می‌رسند و در تاریخ ٥ شوال همان سال، برای جنگ با قاسطین عازم شام می‌شوند و بنا به نقل تاریخ‌، جنگ صفین ١١٠ روز به طول می‌انجامد.[٢]

چنان که ملاحظه می‌شود، علی† ماه‌های قابل توجهی از عمر شریف خویش را، صرف جنگ‌ها و مسافرت‌ها نموده‌اندو بنا بر این، حضرت در این ایام یاد شده، فرصت ایراد خطبه جمعه را نداشته‌اند.

بدون شک دلایل متعددی می‌تواند در این مورد دخیل بوده باشد و دلایل یاد شده، همه علل کمی خطبه‌ها نبوده، و می‌طلبد که، پژوهش‌هایی در این زمینه صورت گیرد. نکته پایانی این که، به جهت تکمیل شدن مباحث این بخش، مناسب است چند سؤال مرتبط با این علل نیز مطرح و پاسخ‌هایی هم ارائه گردد؛ پاسخ‌هایی که هر کدام از آنها می‌تواند فصلی دیگر در رابطه با موضوع کمی خطبه‌های حضرت، بگشاید. سؤالاتی که تا حدودی می‌توانند مکمل این بخش از پژوهش باشد، بدین قرار است:

آیا در غیاب علی† کسی بوده که امامت جمعه را بر عهده گیرد؟ چنان که پاسخ مثبت باشد، شخص مورد نظر چه کسی بوده است؟ آیا در طول مدت تمام مسافرت‌ها و جنگ‌های امام علی†، هیچ نماز جمعه‌ای اقامه نشده است؟و اگر اقامه شده، به چه نحوی بوده است؟ و سؤالاتی از این قبیل.

[١].نهج السعادة فی مستدرک نهج‌البلاغة، ج ٣، ص ١٢٨.

[٢].زمینه‌های تفکر سیاسی در قلمرو تشیع و تسنن، ص٢٣٦.