علوم حدیث - علوم حدیث - الصفحة ١١٨ - آموزههای دینی و نظریه برچسبزنی
قوم پیامبران به آنها فال بد میزدند. شاهد بر این برداشت، سخن خداوند درباره قوم صالح[١] است که میفرماید: «قوم صالح به او گفتند: به تو و همراه تو، فال بد زدهیم»، صالح گفت: «فال بد شما، در نزد خداوند است؛ بلکه شما گروهی هستید که فریفته میشوید». با این شاهد و بیان خداوند که میفرماید: «ما به شما فال بد زدیم، و اگر دست از رسالتتان برندارید، شما را سنگسار خواهیم کرد»[٢].[٣]
در ابتدای بحث، لازم است ارتباط مفهوم «طیره» را با «برچسب» توضیح دهیم. در معنای تطیر، عناصر زیر قابل توجه هستند و به بحث، مربوط میشوند:
١. این که آماج تطیر، شوم و مایه بدبدختی و دلیل بر شکست و ناکامی معرفی میشوند و مردم را به پرهیز از آنها وامیدارند؛
٢. این که بدون تردید، اثر روانی خود را بر افراد جامعه و آنان که این تهمت به آنها نسبت داده میشود، دارند. آثار اجتماعی این تهمتها هم از همین تعبیرها دانسته میشود که از جمله آنها، منزول کردن آماجها و مقصر جلوه دادن آنهاست؛
٣. این که این کار، ابزار دست صاحبان قدرت و در جهت منافع آنهاست؛ چنان که در آیات ١٣٠ و ١٣١ سورۀ اعراف، این امر به نزدیکان و خاصان فرعون، منتسب میشود؛ آن هم با این استدلال مفسران که: «نبض سایر مردم به دست آنهاست، آنان، میتوانند دیگران را گمراه سازند و یا به راه آورند»؛
٤. این که غالباً! جنبه خرافی و نامعقول داشته و دارد یعنی امری فرهنگی و مبتنی بر باورها و ارزشهای جاری است که نیازی به تکیه کردن بر واقعیتها ندارند برای نمونه این تعبیر علامه مجلسی درباره تطیر که «للعرب فی ذلک مذهب معروف»، فرهنگی بودن آن را نشان میدهد.[٤]
٥. این که تطیر در شرایط خاص اجتماعی اتفاق میافتاده و این شرایط، محملی برای سوء استفاده صاحبان قدرت برای سرکوب کردن مخالفان بوده است؛ از جمله آن که همان زمان که مردم از قحطی رنج میبردند و این وضع، حساسیت آنان را برمیانگیخت، مخالفان، علت آن معرفی میشدند.[٥]
در روایات ما نیز به این مضمون، اشاره شده است. در حدیثی به نقل از حمزة بن حمران، امام صادق† میفرماید:
سه چیز است که هیچ پیامبر یا کمتر پیامبری، از آن نجات پیدا نمیکند: اندیشیدن درباره وسوسه و بد اندیشیدن درباره مردم، فال بد زدن، و حسادت، مگر مؤمن که حسادت خویش را به کار نمیگیرد.[٦]
[١]. Berelson ١٩٥٤: ٤٨٩.
[٢]. نحوه انجام تحقیقات اجتماعی، ص ٣١٦.
[٣]. Holisti (T. R): content analysis. P: ٦٠١.
[٤]. روشهای تحقیق در علوم اجتماعی، ص ١١٨ ـ ١١٩.
[٥]. این روش را متکی بر رویکرد سمانتیکی در فهم متون دینی میشمرند (اصول و فنون پژوهش در گسترده دینپژوهی، ص ٢٠٣ ـ ٢٠٦)
[٦]. آسیبشناسی اجتماعی، ص ٥٧.