صحت قول مسلمان خود به أصل صحت در قول ثابت شده است امّا این اصل توثیق مخبر را که نتیجه‌ای مفید و قابل اهمیت است ـ هم به دنبال خواهد داشت؟ میرداماد با استناد به اصل صحت در حقیقت می‌خواهد چنین نتیجه‌ای را به دست دهد. به نظر می‌رسد که با تحلیل افزونِ اصل مذکور، نظریه تعدیل راویان اثبات خواهد شد.

این مسأله را از دو منظر بررسی می‌کنیم:

اول. سیرۀ عقلا: نزد عقلا یکی از دو امر اطمینان‌آور است: یا وثوق و اطمینان به واقع و یا خبر ثقه. اطمینان به واقع دشوار بوده و به راحتی به دست نمی‌آید، ولی خبر ثقه اطمینان‌آور خواهد بود و وثوق به واقع را نیز جبران می‌نماید. از طرف دیگر، أصالة الصحه در قول مسلمان نمی‌تواند صادق بودن خبر را اثبات بنماید؛ چرا که ‌این امر علاوه بر عدم وجود دلیل اثبات‌کننده، در حیطه عمل مذکور نیست و باید در علم میزان آن بحث و اثبات شود؛ لذا آنچه منظور نظر اصل فوق است، ترتیب اثر دادن به گفته مخبر خواهد بود.

دوم. احکام شرعی: در احکام شرعی دلیلی نداریم که بتوان با اصل فوق صحت گفتار گوینده را اثبات نمود؛ چرا که حجیّت در احکام ملازم با صدقی خواهد بود که در موارد خاص مورد قبول است و آن در شهادات، بینات در موضوعات و مطلق خبر ثقه است امّا وثوق به خبر چگونه تحصیل می‌شود؟ محل بحث ماست.

با عنایت به سیرۀ عقلا لازمۀ صحت قول مسلمان، توثیق مخبر خواهد بود؛ به نحوی که خبر او برای همه اطمینان بخش باشد و بتوان به راحتی به آن ترتیب اثر داد امّا اثبات این لازم در صورتی است که أصالة الصحه از امارات باشد و نه از اصول تا بتوان مثبتات آن را حجت دانست. در نتیجه، با اجرای اصل در قول می‌توان توثیق مخبر را به دست داد و نظریۀ تعدیل راویان ـ که تعبیری کوتاه و گویا از توثیق راویان است ـ با اصل مذکور اثبات می‌گردد.

کتابنامه

ـ الاربعین فی اصول دین، فخر الدین رازی، حیدرآباد: دار المعارف العثمانیة، ١٣٥٣ق.

ـ الاستبصار، شیخ طوسی، تهران: دارالکتب الاسلامیة، ١٣٩٠ق.

ـ اصوال الحدیث و احکامه فی علم الداریة، استاد سبحانی، قم: مؤسسة النشر الاسلامی،١٤١٢ق.

ـ اصول الفقه، محمدرضا مظفر، قم: انتشارات اسماعیلیان.

ـ بحارالانوار، علامۀ مجلسی، بیروت: مؤسسة الوفاء، ١٤٠٤ ق.

ـ حاشیه علی مختلف الشیعة، محمد باقر داماد (میرداماد)، سیدجمال‌الدین میردامادی، ١٣٩٧ق.

ـ الحدائق الناظرة فی احکام العترة الطاهرة، یوسف بحرانی، قم: دفتر نشر اسلامی، ١٤٠٥ق.

ـ خلاصة الأقوال، علامه حلی، قم: مؤسسۀ نشر الاسلامی، ١٤١٧ق.

ـ الذریعة الی تصانیف الشیعة، آقابزرگ تهرانی، قم: اسماعیلیان ١٤٠٨ق.