تأویل از مباحث میان رشته‌ای است که با علوم قرآن، حدیث، فلسفه، کلام و عرفان پیوند داشته و هر کدام از این علوم از منظری خاص به آن می‌نگرند. مذاهب مختلف اسلامی نیز رویکردی متفاوت به آن داشته‌اند. برخی چون اسماعیلیان و متصوفان راه افراط را در تأویل پیش گرفته و عده‌ای نیز همانند اهل حدیث، منکر هرگونه تأویلی بوده‌اند. این نوشتار درصدد بیان معنای اصطلاحی تأویل و گسترۀ معنایی و کارکرد‌های تأویل الحدیث، و نیز بیان دیدگاه‌های مخالفان و موافقان تأویل الحدیث در حوزه حدیث شیعه است.

کلیدواژه‌ها: تأویل، تأویل الحدیث، تأویل ادبی، حل تعارض، موافقان تأویل، مخالفان تأویل.

درآمد

در برخی از احادیث نمی‌توان معنای ظاهری را پذیرفت و قرینۀ قطعی وجود دارد که مراد گوینده، خلاف ظاهر حدیث بوده است. این قرینه ممکن است نصوص قرآن و احادیث دیگر یا دلیل عقلی قطعی یا عرف متشرعان باشد. گاهی نیز یک حدیث به جهت برخی مصالح، به اجمال یا با الفاظ مجازی و کنایی و ... صادر شده است. به نظر عالمان و فقیهان، این احادیث را، جز به ضرورت و وجود شواهد قطعی نباید رد کرد، بلکه، در صورت امکان، باید به تأویل آنها پرداخت. این تأویل نیز نباید خلاف حکمت تشریع و کلام شارع یا اجماع امت باشد یا موجب ابطال احادیث صحیح دیگر شود.[٢]

تأویل‌حدیث ‌ـ و ‌به تعبیر دیگر ‌تأویل الفاظ، خواه ‌قرآنی و خواه حدیثی‌ ـ‌ در کتاب‌های اصول فقه نیز کاربرد دارد و عالمان اصول در بارۀ تأویل‌پذیری الفاظ و ضوابط تأویل، از جوانب گوناگون بحث کرده‌اند.[٣] فقیهان و اصولیان و محدّثان گاهی اصطلاح تأویل الحدیث را به معنای حل تعارض احادیثِ دارای اختلاف به کار می‌برند، چون هر یک از احادیث متعارض قرینه‌ای می‌شود که از ظاهر روایت دیگر دست

[١] دانشجوی دکتری و عضو هیأت علمی دانشگاه علامه طباطبایی.

[٢]. شواهد التنزیل، ج ١، ص ١٩.

[٣]. العثمانیه، ص ٣١٨.