شرایط، از جمله عبارت‌اند از این که جامعه، سرپیچی‌کنندگان را با آن هنجارها و مقتضیات آن بستری‌های اجتماعی، آشنا بداند؛ و این که در ظرف وجودی ایشان، توان درک آن هنجارها و ضرورت عمل به آنها را ببیند. دو مثال مورد توجه در سخن ایشان،‌ به ترتیب، دو محور پیش‌گفته را توضیح می‌دهند. مثال نخست به اعضای قبیله‌های بدوی و عشایرنشینان،‌ اشاره دارد که در بستری متفاوت، با سطح متوسط زندگی شهرنشینی زیسته‌اند و فقط در صورت نقض انواعی از هنجارهای این زندگی ـ‌ که مجال و توان فهم آنها را دارند‌ ـ قابل سرزنش‌اند.[١]

از جمله نمونه‌های متعدد پذیرفته بودن این رویکرد در آموزه‌های اسلامی را می‌توان در آیات ٣٠ تا ٣٢ سورۀ احزاب دید که همسران رسول گرامی اسلام† را مخاطب ساخته، به ترتیب، مجازات‌ زشتکاری و پاداش کارهای شایسته‌شان را دوچندان می‌دانند و سپس، یادآور می‌شوند که اگر پرهیز پیشه کنند، هیچ زنی همانند ایشان نخواهد بود. مفسران، در تحلیل این سخن، یادآور شده‌اند که آنان، به سبب نزدیکی به پیامبر†، منزلتی والاتر و خطیرتر دارند و به دلایل زیر، انتظار می‌رود که نکاتی دقیق‌تر و ظریف‌تر را رعایت کنند: این که از نعمت مشاهده و انس با خلق نیکوی ایشان و مشاهدۀ نزول وحی و کسب مستقیم معارف آن برخوردار بوده‌اند؛ این که عملشان در تعامل و نسبت مستقیم با شخص پیامبر خداˆ است؛ این که به سبب این نزدیکی، الگویی برای مردم‌اند.[٢] این تعلیل، در سخنان معصومان‰، خطاب به برخی یاران خاص و شیعیان خود هم آمده است. از جمله در نمونه‌ای از این موارد، امام صادق† به نوادۀ یکی از غلامان پیامبر خداˆ که به شراب‌خواری آلوده بود، چنین تأکید می‌کند:

إن الحسن من کل أحد حسن و إنه منک أحسن، لمکانک منا و إن القبیح من کل أحد قبیح وإنه لمنک أقبح، [لمکانک منا]؛[٣]

نیکویی، از همه نیکوست و به درستی که از تو نیکوتر است؛ چون به ما منتسبی. زشتکاری نیز از همه کس، زشت است؛ امّا از تو زشت‌تر است؛ چون به ما منتسبی.[٤]

ایشان در اینجا به این موضوع اشاره دارند که نزدیکی و قرابت افراد با این خاندان کارهای خوب و پسندیده‌ای را که افراد انجام می‌دهند را پسندیده‌تر و کارهای زشت و نابهنجار را زشت‌تر ناپسندتر به حساب می‌آید.

در حدیث دیگری نیز به این تفاوت،‌ توجه ویژه شده و آمده است که افراد از ظرفیت‌های ویژه‌ای برخوردارند و این تفاوت ظرفیت‌ها، منجر به این می‌شود که انسان، دقت کند که به سادگی کسی را

[١] . همان، ص ١٣٨، ٤٢٨.

[٢] . غررالحکم، ج ٥، ص ٣٧٩ و ج ٦، ص ٢٨٩؛ الغرر و العرر، ص ٦٩؛ منهاج البراعة، ج ٣، ص ٢٧٥؛ بحارالأنوار، ج ٧٢، ص ١٥١.

[٣] . المناقب، ج ٤، ص ٢٣٦ ؛ شرح نهج البلاغة، ابن ابی الحدید، ج ١٨، ص ٢٠٥. عبارت درون کروشه در روایات المناقب وجود ندارد.

[٤] . همان، ج ١١، ص ٣١٦.