همچنین موفق خوارزمی سماک را، سماک ابن زمیل الدؤلی معرفی می‌کند، بدون آن که میان سماک و ابن عباس واسطه‌ای بیاورد.[٢] که در اینجا نیز ظاهراً سهوی در اینجا پیش آمده است، چرا که بر خلاف طریق معمول بوده و کسی نیز بدین نام شناخته نشد.

سه مورد مورد مجادله میان ابن عباس و خوارج

آن سه مورد سؤال و جوابی که گفته می‌شود ابن عباس در خصوص آنها مجادله کرده، (بنابر منابع مورد مراجعه و یادشده فوقاً) عبارت‌اند از:

١. حکم فقط از آن خداوند است و چرا علی† حکم مردان در امر خداوند قرار داد؟

٢. چرا وقتی جنگید نه اسیر گرفت و نه غنیمت برد (اشاره به جنگ جمل)؟

٣. چرا نام خود که امیر المؤمنین است، محو کرد، پس امیر الکافرین است؟

که ابن عباس در جواب سؤال اول، به آیه:

﴿یا أَیهَا الَّذِینَ آمَنُوا لاَ تَقْتُلُوا الصَّیدَ وَأَنْتُمْ حُرُمٌ وَمَن قَتَلَهُ مِنکم مُتَعَمِّدَاً فَجَزَاءٌ مِثْلُ مَا قَتَلَ مِنَ النَّعَمِ یحْکمُ بِهِ ذَوا عَدْلٍ مِنکمْ٦٤٨٣٠;[٣]

و ﴿وَإِنْ خِفْتُمْ شِقَاقَ بَینِهِمَا فَابْعَثُوا حَکماً مِنْ أَهْلِهِ وَحَکماً مِنْ أَهْلِهَا إِن یرِیدَا إِصْلاَحاً یوَفِّقِ اللّهُ بَینَهُمَا إِنَّ اللّهَ کانَ عَلِیماً خَبِیراً٦٤٨٣٠;[٤]

استناد کرده است؛ بدین گونه که خداوند مردان را در امور معمولی و جزئی حکم قرار داده، چگونه در اموری بزرگ چنین نکند.

در جواب سؤال دوم، به آیۀ: ﴿النَّبِی أَوْلَی‌ بِالْمُؤْمِنِینَ مِنْ أَنفُسِهِمْ وَأَزْوَاجُهُ أُمَّهَاتُهُمْ﴾[٥] استناد کرده است؛ بدین گونه که وقتی عایشه‌ ام‌المؤمنین است، چگونه می‌توان او را به اسارت برده و غارتش کرد.

در جواب سؤال سوم نیز به این داستان که پیامبرˆ لقب خود یعنی رسول الله را هنگام نگاشتن صلح‌نامه حدیبیه پاک کرد و محمد بن عبدالله نگاشت و پیامبرˆ اولی از علی† در این امر است که در حقیقت همین مورد، جواب به سنت بوده است و آن مواردی که ابن أبی الحدید از موارد احتجاج به سنت می‌داند، نیز بسیار فرق دارد.

لذا بر خلاف نظر ابن أبی الحدید، ابن عباس هم به کتاب و هم به سنت با خوارج محاجه کرده و هم تعدادی نه‌اندک از خوارج به حق برگشتند. ضمن این که ظاهراً ابن أبی الحدید با موضوع بالا که ابن عباس به آیات و سنت با خوارج محاجه کرده و این امر تأثیرگذار نیز بوده، و نیز با منابعی که این آیات و

[١]. المصنف، ج ‌١٠، ص ‌١٥٧ ـ ١٦٠؛ المعجم الکبیر، ج١٠، ص ٢٥٨ ـ ٢٥٩؛ الحلیة (حلیة الأولیاء و طبقات الأصفیاء)، ج ١، ص ١٦٩ ؛ مجمع الزوائد و منبع الفوائد ، ج ٦ ، ص ٢٣٩ ـ ٢٤٠، الدر المنثور، ج ٢، ص ١٥٨ از طبرانی، حاکم، أبونعیم و بیهقی.

[٢]. المستدرک علی الصحیحین، حاکم نیشابوری، ج ‌٤، ص ‌١٨٢ ـ ١٨٣.

[٣]. معجم قبائل العرب، ج٢، ص٧٣١.

[٤]. المناقب، موفق خوارزمی، ص‌٢٦٠.

[٥]. سورۀ مائده، آیه٩٥.