میرداماد، حکیم مشهور دوره صفویه و بعد از آن، علاوه بر تدریس علوم عقلی و تخصّص در آن، در علوم نقلی، همانند فقه و حدیث، درایه و رجال نیز صاحب نظر و دارای تصنیفاتی است. کتاب‌ها، رسائل و حواشی او در فقه و حدیث و تفسیر _ که افزون بر چهل اثر از هفتاد و سه اثر وی است _ نشان از توجه وی به نقلیات در کنار آثار عمیق فلسفی وی دارد. در این نوشتار نوادری از آرای میرداماد گردآوری شده و ضمن آن، علل نوادر با بیان نظریۀ تعدیل راویان توضیح داده می‌شود؛ نظریه‌ای که تأثیر خود را در همه آثار فقهی و حدیثی میرداماد گذاشته است. عدم ارسال و ضعف بسیاری از روایات، عدم دلالت جهالت راوی در ارسال سند، الحاق حدیث مضطرب احیاناً بر مزید در اسناد، عدم تقدیم جرح به تعدیل هنگام تعارض جرح و تعدیل، قبول خبر واحد و ... همه از آثار نظریۀ فوق است. مبنای نظریه تعدیل راویان، اصل صحت در فعل مسلم است. در این مقاله ضمن اثبات نظریه فوق، به دو پرسش نیز پاسخ می‌دهیم: اول، آیا أصالة الصحة در فعل مسلم شامل قول و احیاناً اعتقاد هم خواهد شد؟ دوم، آیا از صحت قول می‌توان توثیق مخبر را نیز نتیجه گرفت؟ همچنین، بیان این نکته ضروری است که نظریات نادر میرداماد در تقابل با شهرت قبل از او و احیاناً زمان خود، اوست.

کلیدواژه‌ها: نوادر، میرداماد، حدیث صحیح، اصالة الصحة.

درآمد

بدون شک، قول نادر در تقابل با شهرت است و پُر واضح است که اجماع و شهرت، دو اصطلاح متفاوت در فقه است. اجماع در اصطلاح، اتفاق مجتهدین امت پیامبرˆ در حکمی از احکام اسلام است[٢] که علمای امامیه وجود امام معصوم‰ در اتفاق‌کنندگان را شرط حجیت آن می‌دانند؛[٣] در حالی که شهرت در اصطلاح، عبارت است از معروف بودن و مقبول بودن امری از امور دینی بین مسلمین هر چند بین

[١] مدرس حوزه علمیه قم و دانشگاه تهران.

[٢]. احراز سکوت امیرالمؤمنین در عین قدرت آن حضرت بر ابراز مخالفت با تصمیم خلفا.

[٣] مدرس حوزه علمیه قم و دانشگاه تهران.