هر جا که این کلمه در قتال استعمال شده، تنها کفار منظورند که تظاهر به مخالفت و دشمنى دارند، و امّا منافقین، هر چند در واقع کافر و حتى از کفار هم خطرناک‌ترند، چون از راه کید و مکر وارد شده و کارشکنى مى‌کنند، لیکن آیات جهاد ایشان را شامل نمى‌شود، براى این که ایشان تظاهر به کفر و دشمنى نداشته، در عوض از سایر مسلمانان هم خود را مسلمان‌تر جلوه مى‌دهند، و با این حال، دیگر معنا ندارد که با ایشان جهاد شود.

و لذا چه بسا از استعمال جهاد در خصوص منافقین این معنا به ذهن برسد که منظور از آن هر رفتاری است که مطابق مقتضاى مصلحت باشد، اگر مصلحت اقتضا داشت، معاشرتشان تحریم و ممنوع شود و اگر اقتضا داشت، نصیحت و موعظه شوند و اگر اقتضا داشت، به سرزمین دیگرى تبعید شوند، و یا اگر سخن ارتداد‌آمیزی از ایشان شنیده شد، کشته گردند، و اگر طور دیگرى اقتضا داشت، در حقشان عملى کنند.

خلاصه، معناى جهاد با منافقین مقاومت در برابر کارشکنى‌ها و نقشه‌کشى‌هاى ایشان است به هر وسیله‌اى که مصلحت باشد.[١]

جرجانی اساساً در کتاب الجهاد متذکّر این آیه نمی‌شود[٢] قطب راوندی و فاضل مقداد نیز اگرچه این آیه را در عداد آیات جهاد ذکر می‌کنند، لکن در استفاده فقهی از آن به بیان اقسام سه گانه برخورد با دشمنان بسنده می‌نمایند.[٣]

به روشنی می‌توان داوری کرد که این آیه هیچ گونه دلالتی بر وجوب خصوص جهاد ابتدایی ندارد، بلکه بر مجاهده در راه خدا به نحو کلّی امر می‌کند.

﴿ فَإِذا لَقیتُمُ الَّذینَ کفَرُوا فَضَرْبَ الرِّقابِ حَتَّى إِذا أَثْخَنْتُمُوهُمْ فَشُدُّوا الْوَثاقَ فَإِمَّا مَنًّا بَعْدُ وَ امّا فِداءً حَتَّى تَضَعَ الْحَرْبُ أَوْزارَها ذلِک وَ لَوْ یشاءُ اللَّهُ لاَنْتَصَرَ مِنْهُمْ وَ لکنْ لِیبْلُوَا بَعْضَکمْ بِبَعْضٍ وَ الَّذینَ قُتِلُوا فی سَبیلِ اللَّهِ فَلَنْ یضِلَّ أَعْمالَهُمْ٦٤٨٣٠;؛[٤]

پس چون با کسانى که کفر ورزیده‌اند برخورد کنید، گردن‌ها [یشان‌] را بزنید. تا چون آنان را [در کشتار] از پاى درآوردید، پس [اسیران را] استوار در بند کشید سپس یا [بر آنان‌] منّت نهید [و آزادشان کنید] و یا فدیه [و عوض از ایشان بگیرید]، تا در جنگ، اسلحه بر زمین گذاشته شود. این است [دستور خدا] و اگر خدا مى‌خواست، از ایشان انتقام مى‌کشید، ولى [فرمان پیکار داد] تا برخى از شما را

[١]. سورۀ توبه، آیۀ ٧٣، تکرار آیه در سورۀ تحریم، آیۀ ٩.

[٢]. المیزان، ج ٢٩، ص ٣٣٩.

[٣]. آیات الاحکام، ج ٢، ص ١ ـ ٩٧.

[٤]. سورۀ محمد، آیۀ ٤.