همچنین، در این زمینه باز به روایتی بر می‌خوریم که، علاوه بر این که نظر اول را تأیید می‌کند، بلکه حکایتگر آن است که حضرت به طور دائم در پایان بخش اول خطبه، سورۀ توحید را می‌خواندند. متن روایت بدین قرار است:

محمّد بن علی بن الحسین، قال:

خطب أمیرالمؤمنین† فی یوم الجمعة، إلی أن قال: ثمّ یبدأ بعد الحمد بقل هو اللَّه أحد، أو بقل یا أیها الکافرون، أو باذا زلزلت الأرض، أو بألهاکم التکاثر، أو بالعصر، وکان ممّا یداوم علیه: قل هو اللَّه أحد.[١]

این روایت را شیخ طوسیŠ به روایت أبومِخنف نقل کرده است و آن چه قابل تأمل است، بند آخر این روایت است که حضرت پس از پایان خطبه نخست، همیشه سورۀ توحید را می‌خواندند.[٢]

با کنار هم قرار دادن روایات یاد شده، می‌توان چنین استنباط کرد که قدر متیقن، حضرت پس از پایان خطبه اول یک سورۀ کامل را تلاوت می‌کردند.

اما در رابطه با این‌ که امام علی† در پایان خطبه دوم چه سوره یا آیه‌ای را تلاوت می‌کردند، هیچ مستندی یافت نشد، ولی با تتبع در خطبه‌های حضرت چنین به دست می‌آید که در این قسمت از خطبه‌ها سورۀ کاملی تلاوت نشده است و حضرت فقط به تلاوت آیه ٩٠ از سورۀ مبارکۀ نحل،[٣]و ٢٠١ از سورۀ بقره[٤] بسنده کرده‌اند.

٦. تحلیل مناسبتی خطبه‌ها

یکی دیگر از تحلیلی‌هایی که بایستی به طور جدی مورد توجه قرار گیرد، تحلیل مناسبتی خطبه‌های امام علی† است. بدین معنا که، در تاریخ زندگی سیاسی ـ اجتماعی مسلمانان، اتفاقاتی روی داده و موجب گردیده تا حضرت در مقابل این حوادث پیش آمده، موضعی را اتخاذ نمایند. البته این نکته را هم نباید فراموش کنیم که با توجه به این که، اقامه نماز جمعه در صدر اسلام، به وسیله خلیفه مسلمین صورت می‌گرفت، و لذا سخنان ایشان نیز به منزله موضع رسمی حاکمیت اسلام در برابر جریانات و حوادث پیش آمده، تلقی می‌شده است و از این منظر، سخنان حضرت در قبال حوادث پیش آمده در کشور اسلامی، موضع رسمی تلقی شده و به همین خاطر، اهمیّت این قبیل خطبه‌ها به لحاظ مناسبتی، دوچندان گردیده است.

با این توضیح، از مجموع خطبه‌های حضرت، چهار مورد دارای چنین مشخصه‌ای به شرح زیر می‌باشند:

[١].تهذیب الأحکام، ج ١ ، ص ٤٣٢؛ وسائل الشیعة، ج٥ ، ص ٣٩.

[٢] .الجمل (جنگ جمل)، ترجمه محمود مهدوی، ص ٨٠ .

[٣] .گرچه، کمان نیز جزء ادوات جنگی آن زمان به حساب می‌آمده است، امّا نقل دوم در مقایسه با نقل اول، بیانگر حالاتی غیر از جنگ و شرایط کاملا ویژه، است.

[٤] .سنن ابن ماجة، ج٣، ص٤٧٦.