بدین ترتیب از مجموع خطبه‌های حضرت، فقط چهار مورد یافت گردید که متأثّر از حوادث و وقایع دوران خلافت آن حضرت می‌باشند و حضرت با توجه به جامعه شناختی جامعۀ اسلامی، با لحنی متفاوت به ایراد خطبه پرداخته‌اند. همچنین، این مناسبت‌ها باعث گردیده‌اند تا حجم خطبه‌ها در مقایسه با سایر خطبه‌ها، متفاوت‌تر باشد.

٧. بررسی ادبیات خطبه‌ها

در خطبه‌های جمعه امام† علاوه بر این که شاهد تنوع موضوع هستیم، شاهد تنوع لحن کلام حضرت نیز، هستیم. تنوع لحن امام† نه حکایت از تزلزل کلام حضرت و نه نشان از عدم فصاحت و بلاغت کلام وی و نه نشان ازعدم درک آن بزرگوار از زمان خویش دارد، بلکه این تنوع و عدم یک‌نواختی، نشان از زمان‌شناسی و مخاطب‌شناسی آن حضرت دارد که به طور استادانه و عالمانه، هم در مناسبت‌ها و هم با در نظر گرفتن مخاطبان، ایراد گردیده است.

به طور کلی، ادبیات خطبه‌های حضرت را، می‌توان در اقسامی چون: انتقادی، سیاسی، حماسی و تبلیغی تقسیم کرد. اینک توضیح هر کدام از موارد یاد شده:

١ ـ ٧. انتقادی

انتقاد از وضعیت آشفته و اسف‌بار موجود جامعه، و گزارش از عملکرد گذشته و حال گروهی به نام منافقان، حکایت از لحن شکوه‌آمیز حضرت دارد. حضرت در چندین مورد از فقرات خطبه‌ها، از کارشکنی‌ها، بدگویی‌ها و تبلیغات مسمومِ گروه منافقان علیه مؤمنین انتقاد نموده‌اند.[٢]

مجهوریّت اهل بیت پیامبرˆ دیگرمقوله‌ای است که امام علی† در جمعه سوم دوران زمام‌داریش از آن انتقاد می‌کنند؛ انتقادی که همراه با روشن‌گری و تبیین جایگاه اهل بیت‰ است. تلاش حضرت در این فرازها فهماندن این مطلب است که، عمده مشکلات جامعه اسلامی، دوری مردم از قرآن و اهل بیت پیامبر‰ است. آلوده شدن مردم به امورات دنیایی، هم چون مقام پرستی، شهوت‌رانی، گرایش به امورات پست و رذل و عدم التزام به گزاره‌های اخلاقی، دیگر موضوعی است که از ناحیۀ حضرت به شدت مورد انتقاد واقع شده‌اند، به طوری که بیشترین انتقادها، به این مسائل اختصاص دارد.

نکته پایانی این که، اوج انتقادها و نارضایتی‌ها از زمانه خویش، زمانی است که حضرت، داشتن وضعیت فرهنگی زمان رسول اللهˆ را آرزو می‌کنند و زندگی سراسر معنوی اصحاب آن بزرگوار را بازگو می‌نمایند.[٣] همچنین، کارشکنی‌های سپاه امام† در اواخر جنگ صفین و اطاعت نکردنشان از حضرت، سبب شده تا آن بزرگوار انتقاد شدیدی از عملکرد سپاه خود داشته باشند، تا آن جایی که حضرت خواستار فاصله افتادن بین خود و آنها شده است.[٤]

[١].چنان که قبلاً اشاره کردیم، بعضی از مورّخان تاریخ صدور این خطبه را قبل از جنگ جمل دانسته‌اند و بعضی هم بعد از جنگ.

[٢].نهج‌السعادة فی ‌مستدرک نهج‌البلاغة، ج ٣ ، ص ٢٢٨.

[٣].مصباح المتهجد، ص ٧٥٢.

[٤].نهج‌البلاغة، خطبۀ ٢٩.