مقصود از نقد رجالی، بررسی و ارزیابی وضعیت راوی یا راویان حدیث با معیارها و ضوابط دانش رجال است و در آن در بارۀ شناخته یا ناشناخته بودن راوی و سپس در بارۀ برخورداری یا بی‌بهره بودن وی از شرایط لازم برای پذیرش نقل و روایت، سخن گفته می‌شود. فراوانی نقدهای رجالی در آثار شیخ مفید نشانه آگاهی وی از شیوه های دانش رجال و عنایت به کاربست آنها در اعتبارسنجی و ارزیابی احادیث است.[٢]

برای نمونه، شیخ مفید در نقد حدیث با مضمون وقوع سهو از پیامبر اکرمˆ در نماز و در نقد این سخن صدوق ـ که راوی حدیث یعنی ذوالیدین فرد شناخته شده‌ای به نام ابومحمد عمیر بن عبد عمرو است که مخالف و موافق از وی روایت کرده‌اند[٣] ـ می‌گوید:

ذوالیدین کیست؟ عمیر کیست؟ ابن‌عبد عمرو کیست؟ همه اینها مجهول و غیر معروف هستند. این سخن صدوق ـ که راویان از او روایت کرده‌اند ـ ادعای بدون برهان است. ما در اصول و منابع فقیهان و راویان، نه حدیثی از این مرد یافتیم و نه یادکردی.[٤] اگر (در معروف بودن) مانند معاذ بن جبل و عبدالله ‌بن مسعود و ابوهریره و امثال ایشان بود، روایت متفرد وی به دلیل سقوط عمل به اخبار آحاد قابل عمل نبود؛ چه رسد به این که ذوالیدین مجهول و غیرمعروف بوده و حدیثْ متناقض است.[٥]

[١]. روایت مفید از حدیث با متن منقول در منابع عامه سازگار است: «عن أبی سفیان مولى ابن أبی احمد أنه قال: سمعت أبا هریرة یقول: صلى لنا رسول اللهˆ صلاة العصر فسلم فی ركعتین، فقام ذو الیدین فقال: أقصرت الصلاة یا رسول الله أم نسیت؟ فقال رسول اللهˆ كل ذلک لم یكن» (صحیح مسلم، ج ٢، ص ٨٧ ؛ سنن النسائی، ج ٢، ص ٢٣٠. برای روایت شیعی از حدیث، ر.ک : الکافی، ج ٣، ص ٣٥٥).

[٢]. رسالة عدم سهو النبی، ص ٢٣.

[٣]. همان، ص ٣١.

[٤]. توجه داریم که نقد رجالی معطوف به دانش رجال و نقد اسنادی معطوف به دانش مصطلح الحدیث است. نیز باید یاد آور شد که عملاً در بسیاری موارد این دو گونه نقد در کنار هم و گاه در ضمن گونه‌های دیگر نقد به کار رفته است.

[٥]. گفتنی است که مفید در الارشاد شماری از فرزندان و یاران امامان را با تعابیر متعدد توثیق کرده است (درباره دیدگاه وحید بهبهانی در بارۀ دامنۀ اعتبار توثیقات مفید در کتاب الارشاد ر.ک : الفوائد الرجالیة، ص ٥٢). در بارۀ فهرست رجالی که در آثار شیخ مفید به نحوی یاد شده‌اند و وی اظهار نظر رجالی، به نحو عام یا خاص، در توثیق یا جرح ایشان بیان کرده است ر. ک : « الرجال المستخرجة، من آثار الشیخ المفید»، در المقالات و الرسالات، ش ٣٠.