برداشته، آن را توجیه کرده، احتمال مرجوح و غیرظاهر آن را بپذیریم.[١] کسانی چون شافعی در اختلاف الحدیث، ابن قُتَیبه در تأویل مختلف الحدیث، ابن فُورَک در مشکل الحدیث و بیانه و طحاوی در شرح مشکل الاثار به تأویل احادیث متعارض پرداخته‌اند.[٢] شیخ طوسی در تهذیب الاحکام و الاستبصار نیز تأویل را در این معنا به کار برده است،[٣] اما سید مرتضی علم الهدی [٤] تأویل حدیث را به معنای فهم غرض اصلی حدیث دانسته و برای تأویل حدیث بیشتر به شرح حدیث و نقل الفاظ غریب آن پرداخته است. از این دیدگاه در تمام کتاب‌های غریب الحدیث به تأویل حدیث پرداخته شده است.

بجز دو شیوه یاد شده، برخی نیز به وجود معنای باطنی برای احادیث باور دارند و چون، با توجه به برخی اخبار رسیده از معصومان، کلام ایشان را دارای محکم و متشابه و وجوه معنایی مختلف می‌دانند، به تأویل برخی از احادیث روی آورده‌اند. باورهای این گروه ـ که بیشتر آنان حکما و عارفان‌اند ـ با مخالفت‌های زیادی مواجه شده تا آنجا که برخی مشروعیت چنین تأویل‌هایی را انکار کرده‌اند.

در این نوشتار، ابتدا به بیان معنای تأویل پرداخته و سپس از گستره آن سخن به میان خواهیم آورد و از موافقان و مخالفان تأویل بطنی سخن خواهیم گفت.

١. معنای تأویل

الف. واژه شناسی تأویل

واژۀ «تأویل» (بر وزن مصدری تفعیل) را همۀ لغت نویسان و لغت شناسان از ریشۀ اَوَلَ می‌دانند؛ چنان که راغب اصفهانی در این باره می‌نویسد:

التأویل‌ من الأول، أی: الرجوع إلی الأصل، و منه: المَوْئِلُ‌ للموضع الذی یرجع إلیه، و ذلک هو ردّ الشی‌ء إلی الغایة المرادة منه، علما كان أو فعلا.[٥]

به نوشتۀ ابن فارِس،[٦] این ریشه دو معنای اصلی دارد: آغاز یک چیز و پایان آن. کلمۀ اوّل از معنای نخست اشتقاق یافته و فعل آلَ یَؤُول به معنای «رَجَعَ» (بازگشت ) به معنای دوم بر می‌گردد. واژه‌های اِیالۀ به معنای سیاست و آل به معنای خاندان و خانواده از ریشۀ اَوَلَ است، تأویل نیز با معنای دوم پیوند دارد و «تأویل کلام » بدان بازمی‌گردد.[٧] لغت شناسانِ پیش از ابن فارس و پس از او غالباً همین توضیح را در بارۀ تأویل دارند. ابوعُبَیده مَعْمَربن مُثنّی (م ح ٢١٠ق) یکی از دو معنای تأویل را «مَرجِـع »

[١]. المناقب خوارزمی، ص٤٣.

[٢]. «ان علیاً سید الاوصیاء مولی ابی بکر و مولی عمر* . وهل اتى مدح فتى هل اتى لغیرة فی هل اتى إذ نذر» (مناقب آل ابی طالب، ص ٦٦).

[٣]. «فكفى بهذه عبادة ، وبإطعام هذا الطعام مع شدة حاجتهم إلیه منقبة، ولولا ذلک لما عظمت هذه القصة شانا ، وعلت مكانا، ولما أنزل الله تعالى فیها على رسول الله قرآنا: هم العروة الوثقى لمعتصم بها مناقبهم جاءت بوحی وإنزال * مناقب فی الشورى وسورة هل أتى وفی سورة الأحزاب یعرفها التالی» (مطالب السؤول فی مناقب آل الرسول، ص ٤).

[٤]. «اصح و استمع آیات وحی تنزلت بمدح امام بالهدی خصه الله * و فی آل عمران المباهله التی بانزالها اولاه بعض مزایاه و احزاب حمیم و تحریم و هل اتی شهود بها اثنی علیه و زکاه» (همان، ص١١٨).

[٥]. مفردات الفاظ القرآن، ص ٩٩.

[٦]. «وأنتم أناس أذهب الرجس عنهم , فلیس لهم خطب وإن جلَّ جاهد * وقدت علیكم بالمدیح وكلكم , علیه كتاب الله بالمدْح وافد* وقد بینت لی هل أتى كم أتى بهامكارم أخْلاق لكم و محامد» (جمیع دواوین الشعر العربی علی مرّ العصور، ج ٨ ، ص ٣٦١).

[٧] دانشجوی دکتری و عضو هیأت علمی دانشگاه علامه طباطبایی.