این خطبه در کتاب العقد الفرید بدون ذکر نام روات یا راوی، نقل شده است.[٢] همچنین، در کتاب مصباح البلاغة نیز، به نقل از کتاب العقد الفرید، این خطبه به امام علی†، نسبت داده شده است.[٣] و نهایت این که در کتاب نهج السعادة علاوه بر سند کتاب العقد الفرید، سند دیگری نیز به نقل از باعونی از کتاب جواهر المطالب فی مناقب الامام علی بن ابی طالب† نقل گردیده است.[٤]

٣ ـ ٣. مؤلّفه‌های مهم خطبه‌ها و میزان تکرارشان

یکی از محورهایی که کمتر مورد توجه اندیشمندان اسلامی قرار گرفته، پژوهش در رابطه با مؤلّفه‌های مهم و به تبع آن، محتوای خطبه‌های حضرت علی† است. مؤلّفه‌های خطبه‌ها و همچنین محتوای خطبه‌های حضرت در روز جمعه، به یک معنا بیانگر دیدگاه‌های آن حضرت نسبت به مسائل جاری کشور اسلامی بوده، که از مسند امامت جمعه صادر گشته است. اکثر مسائلی که در دوران زمام‌داری حضرت پیش آمده، مشکلات فرهنگی و سیاسی جامعه اسلامی بوده است و در این زمینه، حضرت با رویکرد به جامعه شناختی جامعه اسلامی، برای حل مشکلات و برطرف ساختن معضلات به وجود آمده، موضوعاتی را در بعضی خطبه‌ها به صورت مکرر و موکد، بیان داشته‌اند.

از این جهت است که با مطالعه خطبه‌ها، به مؤلّفه‌هایی برخورد می‌کنیم که بیش از دیگر مؤلّفه‌ها نمود پیدا کرده‌اند. البته ناگفته نماند که منظور از مؤلّفه‌های مهم، بیان مطالبی است که حضرت یا به طور دائم در خطبه‌ها به بیان آنها پرداخته‌اند ـ به نوعی که جزء اولویت‌ها به حساب می‌آمد است ـ و یا بیان مؤلّفه‌هایی است که حضرت در یک خطبه مستقل به طور مبسوطی به آنها پرداخته‌اند.

مؤلّفه‌های مهم خطبه‌ها، عبارتند از: خدا، پیامبر اسلامˆ، امامت، فرایض دینی، غدیر، دنیا، مرگ و قیامت، تقوا، نفاق، قرآن، اعیاد اسلامی و دعا.

به طور اجمال، مباحث مربوط به این بخش را، می‌توان چنین خلاصه کرد:

اول: در تمام خطبه‌های کامل، شهادت به وحدانیّت خداوند و رسالت حضرت رسول اکرمˆ و سفارش به تقوا، زهد و دنیاگریزی و دعا در حق مسلمانان، جزء ارکان خطبه‌ها به حساب آمده‌اند، چرا که بیشترین موضوعی که در خطبه‌ها تکرار گردیده و جزء مشترکات همه خطبه‌ها گردیده‌اند، همین موارد یاد شده است.

دوم: پرهیز از دنیاپرستی و آلوده‌نشدن به آن و داشتن زندگی زاهدانه، اولین مؤلّفه‌ای است که

[١] . العقد الفرید ، ج ٤، ص ٦٩ .

[٢] .الجعفریات : بإسناده عن جعفر بن محمد، عن أبیه، عن جده علی بن الحسین، عن أبیه، عن علی بن أبی طالب ‰، قال : «خمس لو شدت إلیها المطایا حتی ینضین لكان یسیرا : لا یرجو العبد إلا ربه ، ولا یخاف إلا ذنبه ، ولا یستحی الجاهل أن یتعلم، ولا یستحی العالم إذا سئل عما لا یعلم أن یقول : الله اعلم ، الخامسة الصبر و منزلة الصبر من الایمان ، كمنزلة الرأس من الجسد» ( نوری، مستدرک الوسائل، ج٨ ، ص٤٦٧).

[٣] . نهج البلاغة، خطبه ٢٩.

[٤] .مصادر نهج البلاغة و اسانیده، ج ١، ص ٤٢٣.