صاحب جواهر هنگام ذکر ادله قرآنی وجوب جهاد ابتدایی، پس از مطرح نمودن اجماع علما، به سیره آشکار معلوم و متیقّن رسول الله و اصحاب ایشان اشاره کرده و بر آن تأکید می‌ورزد.[١] ما نیز مناسب است تا پیش از ذکر و بررسی آیات مورد استدلال در این فرع فقهی، به سیره رسول اکرم نظری بیافکنیم، تا در سایه آن به فهم بهتر مرادات خداوند نایل گردیم.

اجماع مورد ادّعا را مورد بررسی قرار نمی‌دهیم؛ چرا که اجماع فقها در چنین مسائلی، از آنجا که مدارک و مستندات حکم در دست است، «اجماع مدرکی» بوده و ارزش تعیین کننده‌ای نخواهد داشت.[٢]

سیره رسول اکرم در خصوص جهاد ابتدایی

از جمله اتـّهاماتی که پاره‌ای از نویسندگان و تحلیل‌گران تاریخ اسلام بر این دین الهی و الگوی تمدّن بشری انسانی وارد می‌کنند، آن است که اسلام سوار بر شمشیر به پیش رفته است، و هر فتح و پیروزی که به دست آورده، در سایه جنگ‌افروزی و نبرد با اقوام و قبایل دیگر بوده است. این اتـّهام متکی
بر یکی از اقدامات حکومتی است که پیامبر اکرمˆ از ماه‌های اوّلیه تشکیل دولت اسلامی در
مدینه انجام داد، که همانا تنظیم لشکریان و انجام عملیات رزمی متناوب و مکرّر است. در پاره‌ای از
این جنگ‌ها شخص پیامبر فرماندهی لشکریان را بر عهده داشت که به نام غزوه نامیده شده‌اند، و در پاره‌ای دیگر ایشان شرکت نمی‌کرد، بلکه لشکر را به فرماندهی شخص دیگری اعزام می‌نمود که سریه نامیده می‌شوند.

مراد فقیهانی همچون صاحب جواهر از سیرۀ قطعی رسول الله در اقدام به جهاد ابتدایی همین تجهیز و اعزام مکرّر لشکریان به صورت غزوات و سرایاست؛ لکن دقّت در حقایق تاریخی در باره این غزوات و سرایا به خوبی روشن‌گر آن است که آن اتهام و این سیره قطعی مورد ادّعا به هیچ وجه بر عملکرد پیامبر اعظم انطباقی ندارد، بلکه تحرّکات نظامی که رسول اللهˆ در شهر مدینه، با فاصله زمانی اندکی از تشکیل دولت اسلامی، آغاز کردند، چند هدف را تعقیب می‌کرد :

ـ یکی از این اهداف، ایجاد همدلی بیشتر میان اقشار و گروه‌های مختلف مردم تابع این حکومت بود. مسلـّم است که در مسافرت افراد همسفر با خـُلقیات فردی و خصوصیات شخصی یکدیگر آشنا می‌شوند و در اثر تولید خاطرات مشترک با یکدیگر انس و الفت بیشتر پیدا می‌کنند. مسافرت چنانچه با تدبیر اداره گردد، می‌تواند موجب نزدیکی قلبی همسفران گردد و در حالی که، چنانچه چنین تدبیری در کار نباشد، بدترین عامل برای ایجاد و تشدید تفرقه و تشتـّت در میان جمعیتی با سوابق و علایق گوناگون است. از این رو، رسول گرامی اسلام در تمامی تحرّکات و سفرهای رزمی، چنانچه خود حضور داشتند، مهاجران و انصار را همراه و همسفر می‌کردند تا با مدیریت مدبّرانه خویش همدلی و قرابت بیشتری میان رعایای دولت اسلامی فراهم آورند.

[١]. منهاج الصالحین، ج ١، ص ٣٦٧.

[٢]. جواهر الکلام، ج ٢١، ص ٩.