٥ . فقط هم عصر بودن؛ این دیدگاه، دیدگاه شاذی است. بنا بر این دیدگاه، صحابی کسی است که هم‌عصر پیامبر باشد؛ اگر چه او را ندیده باشد. پس این تعریف شامل همۀ مسلمانان در عهد پیامبر می‌شود.[١]

اما بهترین تعریفی که اهل تسنن قبول دارند، تعریف ابن حجر است که می‌گوید صحابی کسی است که با وصف ایمان با پیامبر ملاقات کرده و مسلمان از دنیا رفته باشد؛ حال چه مجالست او با پیامبر طولانی باشد یا نباشد؛ خواه از حضرت روایتی نقل کرده باشد یا نکرده باشد؛ در غزوه‌ای با پیامبر شرکت کرده باشد یا نکرده باشد.[٢]

بر این تعریف، احمدحسین یعقوب نقدهایی وارد می‌کند که قابل تأمل است. او می‌گوید: اگر تعریف ابن حجر را بپذیریم، پس آنچه برای رسیدن به شرافت صحابی بودن مورد اعتماد است، عبارت است از:

الف) ملاقات با پیامبرˆ: چه این ملاقات از راه مجالست باشد، چه از باب گفتگو و یا دیدن محض. پس هر کس پیامبر را دید یا پیامبر او را دیده باشد، صحابی است؛ حتی اگر کودکی شیر‌خوار بوده باشد؛ چون مشاهده به پیامبر منسوب است.

ب) ایمان به او و نبوت پیامبر: اگر قول ابن حجر را بپذیریم، باید بر حقیقت ایمان تأکید نموده و وجودش را ثابت کنیم و این امری بیرون از قدرت و توان بشر است. پس ابن حجر باید می‌گفت کسی که ایمان دارد یا تظاهر به ایمان می‌کند؛ زیرا عبد الله ابن ابی ـ که رهبر گروه منافقان بود ـ به اجماع امت جزو صحابه است.[٣]

بنا بر این، با تعاریف موجود از صحابه می‌توان گفت که صحابی به کسی گفته می‌شود که مصاحبت طولانی با پیامبر داشته و در ماجراهای حساس و مهم همراه پیامبر بوده و در اوامر و نواهی مطیع ایشان بوده است و تا موقع مرگش متصف به آن اوصاف بوده باشد. بر همین اساس، صحابه مراتب گوناگونی در شأن و عظمت دارند. همین تعریف مقبول شیعه نیز هست.[٤]

مفهوم عدالت

با توجه به این که در بررسی حجیت قول صحابه ناگزیریم به بحث عدالت صحابه نیز بپردازیم، لذا در این قسمت از بحث به مفهوم عدالت از دیدگاه فریقین پرداخته می‌شود. هر اندازه این موضوع دقیق‌تر واکاوی شود، نتیجه صحیح‌تری را می‌توانیم در بارۀ حجیت قول صحابه داشته باشیم.

عدالت در لغت: عدالت مصدر از ریشه «ع د ل» بوده و مساوی با واژۀ عدل است؛[٥]به معنای قسط[٦]

[١]. صحیح البخاری، ج ٤، ص ٥٥٤.

[٢]. اسد الغابة، ج ١، ص ١٠.

[٣]. فتح المغیث، ج ٣، ص ٧٩؛ الاصابة، ج ١، ص ٧.

[٤]. الکفایة، ص ٦٩؛ اسد الغابة، ج ١، ص ١٠؛ تدریب الراوی، ج٢ ، ص ٢١١.

[٥]. اسد الغابة، ج ١، ص ١٠.

[٦]. الفیة الحدیث، ص ٣٤٦.