دامان پیامبرˆ بزرگ شده و در همه صحنه‌های خطیر بوده، با آن صحابه‌ای که تنها لحظه‌ای آن حضرت را درک کرده، هیچ فرقی نباشد. در این صورت، فضیلت افرادی مانند معاویه ـ که پس از فتح مکه تا رحلت پیامبر در محضر ایشان بودند ـ بیشتر از صحابی است که آن حضرت را فقط دیده‌اند. این نقشه آنان نیز مانند سایر مکر و حیله‌هایشان در قالب قانون جلوه‌گر شد.[١]

مفهوم صحابه

تعریف لغوی صحابه

صحابه به فتح، جمع صاحب و جمع فاعل بر وزن فَعاله است.[٢] صحابه جمع صاحب، صحب، صحبان، صحبه و صحاب است؛ به معنای هر چیزی که ملازم دیگری باشد؛[٣] چه آن ملازم حیوان، انسان، مکان یا زمان باشد و فرقی نمی‌کند که این مصاحبت و همراهی با جسم و تن باشد، یا با عنایت و توجه. ولی در اصطلاح به کسی گفته می‌شود که همراهی‌اش با دیگری بسیار است.[٤] بر نزدیکی نیز دلالت می‌کند و هر چیزی که با دیگری سازگار باشد.[٥] صحابه همان اصحاب است.[٦]

مفهوم اصطلاحی صحابه

تعاریف دانشمندان اهل سنت از صحابه گوناگون است که می‌توان دو شرط دیدن و همراهی را وجه غالب تعاریف دانست:

الف) دیدن

١. دیدن تنها: ابن صلاح می‌گوید؛ «هر مسلمانی که رسول خدا را ببیند».[٧] سمعانی صحابی را توسعه داده و حتی کسی را که یک بار هم پیامبر را دیده، صحابی می‌شمارد. [٨]

٢. دیدن در زمان بلوغ؛ محمد ابن عمر واقدی معتقد است هر کس پیامبر خدا را در حال بلوغ دیده و امر دین را بفهمد و بدان راضی باشد، صحابی پیامبر است؛ اگر چه ساعاتی از روز او را درک کرده باشد.[٩]

این تعریف غیرجامع است؛ بعضی از صحابه در حال بلوغْ پیامبر را درک نکرده، ولی از ایشان روایت کرده‌اند؛ مانند ابن عباس و امام حسن و امام حسین†[١٠] در ضمن مقیدکردن به بلوغ نادر است.[١١] بعضی

[١]. فرهنگ مأثورات عرفانی، حرف د.

[٢]. شرح تعرف، ص٣٢٥.

[٣]. همان، ص ٣٧٥.

[٤]. مفتاح‌النجاة، ص٩٣ـ٩٤؛ انس التائبین، ص ٥١.

[٥]. حدیقه‌ سنایی، ص ٦٤ .

[٦]. همان، ص ٧١.

[٧]. کارشناس ارشد علوم قرآن.

[٨]. آراء علماء و المسلمین فی التقیه و الصحابه و الصیانه القران الکریم، ص٨٥ .

[٩]. تدریب الراوی، ج ١، ص ١٩٩.

[١٠]. صحابه در قرآن، ص٨٢ ـ ٢٧٧.

[١١]. عدالت صحابه از دیدگاه تشیع و تسنن، ص٦ ـ ٣٢.