این مقاله مصونیت غیر منطقی اصحاب را بررسی کرده و با کمک آیات و روایات این نکته را اثبات می‌کند که با توجه به احترام نسبت به صحابه رسول خداˆ باور داشتن عصمت و عدالت همۀ صحابه درست نبوده، بلکه صحابه مانند سایر مسلمانان هستند؛ اگر به تکالیف شرعی خود عمل نمودند، برای آنان اجر و ثواب است و اگر از مسیر شریعت پا را فراتر گذاشتند، مورد مؤاخذه و حتی عقاب قرار خواهند گرفت؛ زیرا قوانین شرعی و احکام الهی برای همه یکسان است و کسی از این قوانین استثنا نشده است.

سبب پیدایش بحث

شایسته است که انگیزه و سبب پیدایش بحث قول صحابه و دلایل اعتقاد به عدالت همه صحابه به مثابه موضوعی که از یک جانب بر آن پافشاری شده و از سوی دیگر، محل نقد جدی قرار گرفته است، اشاره شود و نیز طبیعی به نظر می‌رسد که به انگیزه خلق این نظریه و سپس به دلیل یا ادله‌ای که بر آن اقامه کرده‌اند، پرداخته شود.

ابن عرفه روایت کرده است که بیشتر احادیث و روایاتی که در فضایل صحابه وجود دارد، در روزگار بنی‌امیه و به منظور نزدیک شدن به آنها ساخته و پرداخته شده است. این روایات به گونه‌ای مرتب گردیده که از هر صحابی یک الگو و پیشوای شایسته برای تمام مردم زمین ارائه نموده است و رگبار لعن و نفرین را برای هر کسی که یکی از صحابه را ناسزا گفته یا نسبت ناروایی به او بدهد، فرو می‌بارد.[١]

مهم‌ترین انگیزه‌ای که برای ایجاد این بحث مطرح شده است، دو منشأ اصلی دارد:

١. انگیزه‌های عقیدتی: به دنبال جنگ صفین ـ که حکمیت به سود معاویه انجامید ـ خوارج، علی† و معاویه و عمروعاص را فاسق شمردند. اهل‌حدیث و بعدها اشعری‌ها بر این باور شدند که مرتکبان گناه کبیره، بویژه اصحاب، نه کافرند و نه فاسق و اگر در میان اصحاب اموری رخ داده است، ربطی به ما ندارد. از این رو، گفته‌اند صحابه همگی عادل‌اند؛ چه کسانی که مبتلا به فتنه شدند و چه غیر آن. معتزله نیز گفته‌اند همه صحابه عادل‌اند، مگر کسانی که با علی† جنگیدند.[٢]

٢. انگیزه سیاسی: در زمان حیات پیامبر گرامی اسلامˆ چنین بحثی مطرح نبود که آیا صحابه، همگی عادل‌اند یا نه؟ با حضور پیامبر اسلامˆ اهمیت حدیث چندان مشهود نبود، امّا پس از ایشان مردم نیاز بیشتری به احادیث پیامبر جهت تفسیر و توضیح قرآن احساس می‌کردند؛ چرا که اصحاب با آن حضرت بودند و آنچه را که از وی می‌شنیدند، عمل می‌کردند.[٣] در عصر امام علی† معاویه و عمرو عاص به کمک برخی از عالمان درباری، برای این که حاکمیت خود را شرعی و قانونی جلوه دهند، چاره کار را در این دیدند که در میان مسلمانان این اندیشه را رواج دهند که میان آن صحابه‌ای که از کودکی در

[١]. همان، حرف . ل

[٢]. سورۀ کهف، آیۀ ٧.

[٣]. احادیث مثنوی، ص ١٣٩.